Alterra schetst nieuwe ideeën voor het behoud van het veenweidelandschap

Het Hollandse veenweidelandschap is uniek in de wereld. Dit landschap is de afgelopen eeuwen aan grote veranderingen onderhevig geweest. Door klimaatverandering, verstedelijking en veranderingen in de landbouw zal dit in de toekomst ook zo zijn. Ondanks het feit dat het maaiveld van de veenweiden na 1000 jaar landbouw zo'n drie tot vijf meter is gezakt, zijn de gebieden nog voor een groot deel intact. Om het unieke maar kwetsbare karakter ervan te bewaren, zijn nu echter wel keuzes nodig. Alterra, onderdeel van Wageningen UR, heeft aantal van deze keuzes uitgewerkt. De 'Sawa Specialty Polder' en 'Waterdorp' zijn hier twee voorbeelden van.

Het veenweidegebied is Holland. Je kunt er in ieder geval het Holland vinden zoals dat in de hoofden van veel mensen aanwezig is. Met water, dijken, polders, boerderijen. Een landschap dat dynamisch is, waar de mens zijn stempel op gedrukt heeft. Veenweidegebieden komen vooral voor in Zuid-Holland, Noord-Holland, Utrecht en Friesland. In de rest van de wereld bestaan er geen vergelijkbare veenweidegebieden. Het zijn dus met recht unieke gebieden. De 1000 jaar historie is leesbaar in het landschap voor een ieder die er zich in verdiept. Maar deze leesbaarheid is in de toekomst niet langer een vanzelfsprekendheid.

In de nabije toekomst zoeken nieuwe functies naar een plaats. Zij vechten om de ruimte in het veenweidegebied. "Daar is ook ruimte voor," stelt Alterra-onderzoeker Wim Meulenkamp. "Maar daarvoor moeten er wel keuzes worden gemaakt. Er is een visie nodig om alle aanspraken en ontwikkelingen in de ruimte logisch en leesbaar in het landschap in te passen. Deze visie moet op gebiedsniveau en dus provinciaal niveau of beter nog veenweideniveau ontwikkeld worden. Op dat niveau kunnen er keuzes gemaakt worden voor grote leesbare landschappelijke eenheden, waarbij losgekomen moet worden van de waan van de dag."

Als voorbeeld van zo'n visie noemt Meulenkamp de 'Sawa Specialty Polder'. Hierbij gaat het om nieuwe vormen van hoogproductieve waterrijke landbouw. Denk hierbij aan de verbouw van rijst, cranberries en veenmos voor niche-markten. Meulenkamp: "Dit zou bijvoorbeeld samen kunnen gaan met het houden van waterbuffels voor het maken van mozzarellakaas en visteelt." Voor de Alblasserwaard heeft hij een schetsontwerp uitgewerkt. Omdat dit gebied door ruilverkaveling deels al in aangetast, biedt het een geschikt raamwerk voor productielandbouw.

'Waterdorp' is een concept waarbij een voormalige droogmakerij met monofunctionele landbouw in zijn geheel wordt omgevormd tot een nat gebied met wonen op het water in drijvende huizen, in combinatie met waterrecreatie en waterberging. Daarbij zou gedacht kunnen worden aan een polder die normaal gesproken droog is en waarin landbouw wordt bedreven, maar die in voorkomend gevallen als noodopvanggebied bij extreme wateroverlast kan dienen.

Meulenkamp en zijn collega's hebben deze ideeën uitgewerkt in een brochure, waarin zij in een aantal voorbeelden schetsen hoe een visie op gebiedsniveau uit zou kunnen werken. Het belangrijkste is voor hen niet dat de uitgewerkte ontwerpen op identieke wijze gerealiseerd worden, maar dat er een omslag komt in de manier waarop we naar het veenweidegebied kijken. Deze manier van denken moet nog nader uitgewerkt worden. Zij hopen hiervoor een aantal handvaten te hebben gegeven.

Met deze brochure dagen zij overheden, belangenorganisaties en bewoners uit deze visies verder te ontwikkelen. Zij zijn van mening dat de duizend jaar oude cultuurhistorie van het veenweidegebied daarbij leidraad moet zijn.