-
04-11-2010
-
Reint-Jan Renes
Campagnes voor een gezonde leefstijl hebben een bescheiden of soms zelfs tegengesteld effect ('Acties tegen alcohol effectloos'). Dat meldde het NRC begin vorige maand naar aanleiding van een publicatie in The Lancet. Belangrijkste advies volgens de auteurs: campagnes ondersteunen door diensten of producten en vooraf toetsen op effect. Als dat echter het enige is wat gaat veranderen, kunnen we ook de komende decennia weinig resultaat verwachten. Het succesvolle antirookbeleid in Nederland en andere Europese landen laat zien hoe het wél moet.
Het probleem van de huidige leefstijlcampagnes ligt niet in onvoldoende toetsing of meegeleverde diensten, maar in een te sterke focus op kennis, bewustwording en motivatie. Die factoren, zo blijkt uit onderzoek, spelen echter nauwelijks een rol. Mensen zijn slechts beperkt rationele wezens en handelen veelal op basis van impulsen en onbewuste processen. Dit geldt zeker voor eten, beweging en alcohol. Mensen hebben een drang naar het ongezonde en hun omgeving biedt een overvloed aan ongezonde keuzemogelijkheden. Liften en roltrappen maken het leven gemakkelijk, je hoeft nooit ver te lope
n om een snack te vinden en wanneer het gezellig is drink je natuurlijk een glaasje. De fysieke en sociale ('obesogene') omgeving maakt een bewuste keuze voor een gezonde leefstijl de mens knap lastig. Ongezond is default. Door bij mensen erop te hameren dat het niet verstandig is om te veel alcohol te drinken of dat het goed is om minimaal 30 minuten per dag matig intensief te bewegen, overschatten campagnemakers de mate waarin mensen reflecteren over hun keuzes.
Sociaal psychologische experimenten laten zien dat wanneer mensen weinig tijd hebben, of geen kans krijgen om na te denken, ze vrijwel altijd onbewust kiezen voor de ongezonde optie. In een samenleving waar weinig tijd is voor reflectie en de ongezonde verleidingen overal aanwezig zijn, is het dus niet verwonderlijk dat we steeds meer gaan eten en drinken en steeds dikker worden. De oplossing ligt in een slimme marketing van gezonde keuzes (bijvoorbeeld het succes van de zoete snacktomaatjes bij de jeugd, en het aanpassen van de fysieke omgeving, zoals de gezonde schoolkantine). Ook overheidsmaatregelen zoals de pleidooien in het verleden voor een verbod van snoepreclame voor kinderen zijn goede voorbeelden van een kansrijke aanpak. Het moet voor de meeste mensen simpelweg aantrekkelijker en gemakkelijker gemaakt worden voor gezond te kiezen en zeer moeilijk of zelfs onmogelijk om voor ongezond te kiezen. Dat dit werkt zien we bij het antirookbeleid: mensen moeten fysiek moeite doen en een psychische drempel overwinnen om bewust voor roken te kiezen. Niet roken is inmiddels de default-optie. In de ons omringende landen waar dit al langer het geval is, zoals Italië, Engeland en Schotland zien we een significante afname in roken-gerelateerde gezondheidsklachten.
Willen campagnemakers dus écht gedrag veranderen, dan zullen ze zich minder moeten richten op de rationele, autonome mens, en meer rekening moeten houden met de kritische, verleidelijke momenten waarop de irrationele, conformistische mens z'n impulsen niet weet te onderdrukken.
Reint-Jan Renes
Universitair hoofddoccent Gezondheidscommunicatie
Deze tekst is op 16 oktober ook geplaatst in NRC Handelsblad als ingezonden brief