Onlangs heeft het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN), onderdeel van Wageningen UR, het rapport 'Veredelde Zaken' uitgebracht. Daaraan heeft onder leiding van Niels Louwaars een team van mensen van binnen en buiten Wageningen UR gewerkt. Het rapport gaat over de invloed van octrooi- en kwekersrecht op de structuur van de plantenveredeling en concludeert dat het huidig gebruik van het octrooirecht de mogelijkheid van ongewenste concentratie in de industrie met zich mee brengt, en dat letter en geest van het octrooirecht, waar het toepassingen in de plantenveredeling betreft, aanpassing behoeven.
Zelf heb ik in mijn bijdrage in een recent debat in de Rode Hoed in Amsterdam, dat als titel had 'De strijd om de voedselgenen', gesteld dat de groten in de plantenveredeling groeien ten koste van de kleinen of de kleinen overnemen. Er zijn verschillende factoren die daaraan bijdragen. Schaalvergroting in de land- en tuinbouw wordt gekenmerkt door mechanisatie, beschikbaarheid van kunstmest en pesticiden, globalisering van de productie, maar ook uniformering van de productie en van het voedsel op ons bord. 
Monocultuur overheerst op de akker maar ook in ons hoofd. En diversiteit in gewassen en rassen gaat als gevolg verloren. Als onderdeel van dit proces vindt de concentratie van de veredelingsindustrie plaats.
Is dat erg? Ja, dat is erg. Het houdt het risico in dat we diversiteit verliezen die we in de toekomst nodig hebben om het hoofd te bieden aan de effecten van klimaatswijziging, van nieuwe ziekten en plagen, en van veranderende consumentenvoorkeuren. Het is erg om dat ons de middelen ontvallen om voedselzekerheid te bereiken en een meer duurzame productie mogelijk te maken. Maar het is ook erg omdat diversiteit op ons bord leuk en lekker is, en me een toekomst waarin iedereen op deze wereld pizza’s en pasta’s eet niet aantrekkelijk lijkt.
De concentratie in de industrie wordt bevorderd door de intrede van de plantenbiotechnologie. Investeringen hierin zijn kostbaar en alleen te betalen voor de grote spelers. Maar die willen hun investeringen beschermen en octrooien bieden hun daarvoor de beste mogelijkheden. Tot zover niet verrassend. Maar octrooiwetgeving is ontwikkeld voor de chemische industrie in de 19e eeuw, en is niet geschikt voor de toepassing op levende organismen in de 21e eeuw. De toepassing heeft tot 
ongewenste afscherming geleid van gangbare aanpakken en processen in de kruisingsveredeling, en heeft bepaalde toepassingen tot verboden gebied gemaakt voor de kleinere bedrijven die zich geen dure investeringen in technologie en juristen kunnen veroorloven.
Gelukkig lijkt nu de wal het schip te keren, en komen meer en meer partijen tot het inzicht dat de octrooitoepassing in de plantenveredeling is doorgeslagen en moet worden ingeperkt. Ten gunste van een diversere veredelingsector, van variatie op ons bord, en van controle over het toekomstig dieet bij de consument.
De debatreeks 'De prijs van ons voedsel' vindt plaats in de Rode Hoed en wordt georganiseerd door het Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM Onderzoek en Advies) in samenwerking met andere partijen. De vijfde avond in de serie was gewijd aan'De strijd om de voedselgenen'. Ik heb op die avond gedebatteerd met Vandana Shiva, verdedigster van de belangen van kleine boeren en strijdster tegen de monopolisering in het veredelingsbedrijfsleven en afkomstig uit India.
Bert Visser
Directeur Centrum voor Genetische Bronnen Nederland