2011

Wat weinigen verwacht hadden, gebeurde toch. Uit een jarenlang gepolariseerd debat, dat iedere vooruitgang in het klimaatbeleid leek te blokkeren, is in Durban toch een akkoord geboren. Vanwege die polarisatie is dat een doorbraak te noemen. Want het streven naar consensus, vanuit de gedachte dat er aan een mondiaal akkoord universele waarden  en betekenissen ten grondslag moeten liggen, is voor dit soort bijeenkomsten een valkuil. In de praktijk blijkt namelijk dat men tijdens klimaattoppen geconfronteerd wordt met een kakafonie aan culturele waarden en betekenissen die soms lijnrecht tegenover elkaar staan en daardoor consensus per definitie onmogelijk maken. Het streven naar consensus is dus geen reële weg om vooruitgang te boeken.  

Sinds Wageningen UR staat voor Science for Impact is de kritiek op het onderzoek fors toegenomen. Niet alleen de inhoud maar vooral de belangen en emoties rond het onderzoek liggen onder vuur. Dat is logisch zegt communicatiehoogleraar Wijfjes in Resource nr.5, dat hoort bij het doen van maatschappelijk relevant onderzoek, daar zitten nu eenmaal maatschappelijk gevoelige onderwerpen bij. Hoewel dit klopt, blijft de vraag waarom Wageningen UR onderzoekers in vooral de sociale media als blogs, Twitter maar ook op Facebook en YouTube persoonlijk door de mangel worden gehaald. Soms op inhoud maar soms ook op de persoon gespeeld en beledigend.

Nog een paar weekjes en we zijn met 7 miljard mensen op aarde. Een weinig vreugdevol aantal. Somberman’s gedachten worden aangewakkerd door de prognose dat de teller medio deze eeuw op 9 miljard zal staan. Maar ja, ik heb jonge kinderen, dus ik kan het me niet permitteren pessimistisch te zijn.

Vorige week werd de Nederlandse onderzoekswereld opgeschrikt door een serieus geval van fraude. De data die gebruikt waren in psychologisch onderzoek bleken gefingeerd te zijn. Mijn stelling is dat het wijdverspreide gebruik van de computer verleidt tot ‘creatief onderzoek’, maar dat het ook kan bijdragen aan het voorkomen van fraude. Sterker nog, goede inzet van digitale media kan de kwaliteit van onderzoek verbeteren.

Als ik deze zomer langs de Nederlandse wegen rijd, kan ik weer genieten van de geelgekleurde bermen. Natuurlijk zijn de geeltinten van boerenwormkruid, teunisbloem en late koolzaad te zien, maar de overheersende plant is toch wel jacobskruiskruid (Senecio jacobaea of Jacobaea vulgaris). Wat is er met deze plant dat het “genieten” een beetje een vieze bijsmaak heeft?

Begin 2011 voorspelde ik dat voedselprijzen dit jaar in het nieuws zouden blijven. De eerste helft van 2011 is voorbij en tot zover heb ik gelijk gekregen. Begin 2011 piekten de wereldvoedselprijzen en alhoewel ze licht gedaald zijn, ligt het niveau van prijzen volgens de FAO nu nog steeds hoger dan tijdens de “voedselprijzencrisis” van 2008. Helaas zijn de voedselprijzen nu weer in het nieuws door de hongersnood in Oost Afrika: de hoge prijzen maken de ellende daar alleen maar erger.

Bieden de kabinetsplannen voor de natuur nieuwe kansen voor innovatief landschapsbeheer, of staan ze voor het einde van het Nederlandse landschap? Sinds enkele maanden woedt er een felle discussie over de beoogde bezuinigingen op het Nederlandse natuurbeleid. 'Verblekering' van het landschap is de nieuwe term die staat voor het verkleinen van de Ecologische Hoofdstructuur, bevriezen van bijbehorende grondaankoop, afzien van de geplande robuuste verbindingszones, terugdringen van de invloed van natuurbeheersorganisaties, en meer ruimte voor boeren en bedrijven om bij te dragen aan het beheer van het landschap. “De natuur moet weer van de mensen worden”, zo zegt staatssecretaris Bleker, zonder precies te zeggen wat hij daarmee bedoelt.

Duurzame productiemethoden voor voedsel en energie zijn noodzakelijk als we niet elke vierkante meter natuur in landbouwgrond om willen zetten. Algen gaan olie en eiwit voor energie en voedsel leveren.
Biobrandstoffen zoals palmolie en koolzaadolie staan sterk ter discussie wat betreft duurzaamheid, de negatieve impact op de biodiversiteit en de competitie met voedselgewassen. Als alternatief is er voor algenkweek een belangrijke rol weggelegd in het verduurzamen en vergroenen van de samenleving. Algen zijn zeer efficiënt te kweken in zeewater op plaatsen die ongeschikt zijn voor landbouw en waar de natuur geen schade ondervindt.

 Land- en tuinbouw is op de lange termijn alleen perspectiefvol en duurzaam, als het gebruik van hulpmiddelen, zoals agro-chemicaliën, energie en water op innovatieve wijze tot een minimum wordt beperkt en de inzet van andere hulpbronnen, zoals grond en arbeid, optimaal geschiedt. De ontwikkeling en toepassing van precisielandbouw kan hier een doorslaggevende  bijdrage aan leveren. De technologie is al links en rechts te koop. Als een extra slag gemaakt wordt in de ontwikkeling van sensoren en van de software die de gegevens van sensoren kan interpreteren en omzetten in acties, kan de precisielandbouw binnen enkele jaren écht doorbreken, met Nederland als koploper.

Enige tijd geleden ben ik geïnterviewd door een journalist van het actualiteitenprogramma EenVandaag voor een reportageserie over de problemen van het gebruik van antibiotica in de veehouderij. (Gisteren uitgezonden, bekijk de aflevering, red.) Er wordt namelijk zoveel antibiotica gebruikt (vooral preventief en als groeibevorderaar) dat resistentie een groot probleem wordt. In sommige gevallen kan deze zelfs worden overgedragen op de mens. De oprukkende MRSA bacterie is hier een voorbeeld van. We moeten dus echt op een andere manier omgaan met antibiotica en op zoek naar alternatieven. Daar is inmiddels zowel de sector als de politiek van overtuigd.

In deze lente getekend door de straffe wind van overheidsbezuinigingen, heeft de natuursector geschokt gereageerd op de beoogde plannen van het kabinet Rutte. Zij zet de bezem in het natuurbeleid en veegt de prioriteit voor de EHS (Ecologische Hoofdstructuur) en geplande ecologische verbindingen tussen natuurgebieden als een kluwen stof onder de bank. Bas Arts blogde in november al dat de natuursector lijdt onder een overdosis van wet- en regelgeving bij natuurgebieden, afnemend draagvlak onder burgers en bedrijven, maar zelf ook te eco-centrisch is georiënteerd en te weinig maatschappelijk en politiek betrokken is.

‘t Is weer lente! Een fijne tijd voor velen, want de winter is weer voorbij en de schaapjes staan in de wei. Voor anderen, en dat zijn er trouwens ook al heel veel (in totaal iets van 25-30% van de bevolking) brengt die mooie tijd ook een ‘nadeeltje’ met zich mee: hooikoortstijd! Allergie dus. En die beperkt zich niet altijd tot uitsluitend pollen! Waar de meeste ademhalingsallergieën meestal tot klachten leiden die je zou kunnen omschrijven met ‘dat is niet bepaald prettig’, kunnen voedselallergieën in ernstige gevallen (zoals bijv. voor pinda of voor schaaldieren) ronduit levensbedreigend zijn. Alle reden dus om naar oplossingen te zoeken!

Megastallen zijn niet alleen een landbouwkundig probleem. Het gaat hierbij ook, en misschien wel vooral, om ruimtelijke ordening. De locatiekeuze is erg belangrijk. Elke stap naar schaalvergroting roept weerstand op, omdat de van oudsher agrarische functie van het platteland nu mede bepaald wordt door andere maatschappelijke functies. De burger wil steeds meer inbreng hebben in de inrichting van ‘ons’ platteland.

Geïntegreerde gewasbescherming in combinatie met de ontwikkeling van nieuwe teeltsystemen vormen de sleutel naar voldoende en duurzame voedselproductie voor de 21ste eeuw. Nederland loopt wel voorop met onderzoek en enkele toepassingen in de praktijk, zoals groententeelt in kassen, maar we zijn er nog lang niet.
De gewasbescherming is een succesverhaal. De eerste bestrijdingsmiddelen tegen plantenziekten dateren pas van 100 jaar geleden en de chemische middelen van zo’n 60 jaar geleden. Hierdoor verdubbelde de wereldvoedselproductie in een paar decennia tijd om de ook spectaculair toegenomen wereldbevolking te kunnen voeden.

Het is tien jaar geleden dat Nederland werd getroffen door een uitbraak van mond-en-klauwzeer (MKZ). MKZ is een zeer besmettelijke dierziekte die nog op vele plaatsen in de wereld voorkomt. Als MKZ voorkomt in een land dat eerder vrij was van de ziekte zullen andere landen gedurende langere tijd geen dieren en dierlijke producten uit dat land willen ontvangen. Voor een land als Nederland, dat erg afhankelijk is van export van dierlijke producten, zal een uitbraak van MKZ tot enorme schade leiden. Voorafgaande aan de uitbraak in Nederland in 2001, was MKZ een maand eerder al uitgebroken in het Verenigd Koninkrijk, waardoor Nederland al in verhoogde staat van paraatheid verkeerde, en al extra maatregelen genomen waren om insleep en versleep van de ziekte te voorkomen. Dit kon echter niet voorkomen dat op 21 maart 2001 MKZ werd vastgesteld op een Nederlands bedrijf. Dat de uitbraak in Nederland uiteindelijk beperkt is gebleven tot 26 besmette bedrijven en maar een maand duurde, is grotendeels te danken aan de strikte maatregelen die genomen werden om de uitbraak te bestrijden.

RIKILT heeft een chemische test ontwikkeld waarmee jaarlijks ruim 300.000 proefdieren kunnen worden gespaard. Het is een test die gebruikt wordt om vast te stellen of er gifstoffen aanwezig zijn in schelpdieren. Deze reductie in het gebruik van proefdieren lijkt een druppel op de gloeiende plaat, maar zo zien wij het niet.
Het gaat om het routinematig onderzoeken van schelpdieren  op de aanwezigheid van gifstoffen die diarree kunnen veroorzaken. In Nederland wordt dit  tot mei 2011 nog met ratten gedaan maar dan is het over en uit met het gebruik van de rat voor dit werk. Vanaf dat moment wordt een chemische test voor dit doel gebruikt. Deze test spaart niet alleen de Nederlandse rat maar binnen de Europese Unie ook ongeveer 300.000 muizen per jaar. Het heeft jaren geduurd om de chemische methode te ontwikkelen, te valideren en beleidsmakers ervan te overtuigen dat de wetgeving moet worden aangepast.

Op de website beroepseer.nl staan diverse verhalen van mensen die het werken in de zorg niet meer leuk vinden en die daarom een oproep doen om de beroepseer weer in ere te herstellen. Werken in de zorg schijnt geen pretje te zijn.  Door de toenemende aandacht voor kosteneffectiviteit en richtlijnen voor behandeling is het werk sterk geprotocolleerd en moeten zorgverleners voor iedere euro verantwoording afleggen. Iedereen kent de verhalen over de thuiszorg waar er 7 minuten staan voor het aantrekken van steunkousen of 2 minuten voor het opmaken van het bed. Tijd voor een praatje is er nauwelijks. De gedachtegang bij dit beleid is dat iedere minuut die betaald wordt vanuit publiek geld nuttig moet worden besteed en dat personeel hier van minuut tot minuut op moet worden gecontroleerd.

Het gaat niet goed met de honingbij. Niet alleen in Nederland, maar op tal van plaatsen van de wereld is dat reden tot zorg. Er zijn altijd volken die de winter niet doorkomen, normaal kon dat wel oplopen tot 10 procent van het totale aantal. De uitval loopt de laatste jaren echter op tot soms wel 30 procent en de oorzaken daarvan zijn niet bekend. Bijen spelen een belangrijke rol in natuurlijke en agrarische ecosystemen en leveren bovendien mooie producten zoals honing en bijenwas. Dat is samen voldoende reden om goed na te gaan wat de oorzaak is van de toegenomen uitval.
 

Een deel van onze huidige producten bevat bestanddelen waarvoor bewezen is of duidelijke aanwijzingen bestaan, dat ze slecht zijn voor de gezondheid van zowel mens als dier. Een goed en bekend voorbeeld zijn de ftalaatweekmakers die zitten in allerlei producten variërend van douchegordijnen, vloerbedekkingen tot cosmetica en kinderspeelgoed (o.m. scooby-do touwtjes en badeendjes). De mogelijke blootstelling van kinderen aan speelgoed met de ftalaatweekmakers heeft enkele jaren geleden geleid tot een verbod in kinderspeelgoed voor de meeste ftalaten. De schadelijkheid van ftalaten heeft er inmiddels toe geleid dat de Europese Commissie een algemeen verbod op ftalaten binnen enkele jaren nastreeft.

Op de dag van de provinciale verkiezingen bracht ik een bezoek aan Assen en Groningen. Groningen, hoofdstad van de smaak, is al een aantal jaren bezig met het verbinden van het stedelijk groen aan de Stadjers. Op diverse plaatsen in de stad zijn samen met bewoners fruitbomen geplant, een schaapskudde beheert de bermen en groenstroken, de gemeentelijke catering bestaat uit lokale producten en ondernemers in de ommelanden worden uitgedaagd in de stad hun producten af te zetten. In navolging van Groningen wil ook Assen vormen van stadslandbouw de ruimte geven.

Megastallen zijn in sommige provincies hét onderwerp van de Provinciale Verkiezingen. De Tweede Kamer heeft een motie aangenomen voor een moratorium op de bouw van megastallen. Tijdelijk geen grote stallen erbij. Een politiek statement dat het goed doet voor de tribune maar voorbij gaat aan de kern van het probleem.
Veel mensen maken zich zorgen over megastallen, dus over dierenwelzijn, risico’s voor de volksgezondheid en nadelige natuur- en milieueffecten. Dit blijkt ondermeer uit de opiniepeiling van TNS-NIPO in opdracht van Milieudefensie, en uit het door ruim 100 hoogleraren ondertekende manifest Duurzame Veeteelt.

Het kabinet kiest voor een demonstratieproject CO2-opslag in de Noordzeebodem. Het is een alternatief voor ondergrondse opslag in bewoonde gebieden met de intentie de onrust rondom mogelijke gevaren weg te nemen.
Als Nederland CO2 wil opslaan als maatregel om klimaatverandering tegen te gaan, dan vinden wij, onderzoekers van IMARES, de zeebodem een goed alternatief. Natuurlijk is er een mits, want wij vinden het noodzakelijk dat vooraf de mogelijke gevaren voor het zeeleven goed in beeld zijn gebracht. Overigens is het wel belangrijk dit te zien als een tussenstation. Opslag onder zee mag geen argument zijn om niet verder te zoeken naar echt duurzame oplossingen voor klimaatverandering.

De Sociaal Economische Raad (SER) adviseerde het kabinet vorige maand in het rapport ‘Meer chemie tussen groen en groei’ om ‘stevig in te zetten op de ontwikkeling van de biobased economy’. Nederland kan daarin wereldwijd een sleutelrol spelen. Met onder meer de hoogontwikkelde agro-industrie en chemiesector hebben we internationaal sterke troeven in handen. Wageningen University en Research centre heeft daarom in een recent advies aan het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) veelbelovende business concepten uitgewerkt waarmee Nederland de regie kan pakken.

Globalisering, duurzaamheid, milieu, dierwelzijn, inkomen, een veranderend Europees landbouwbeleid. De Nederlandse veehouderijketens staan voor een aantal fundamentele veranderingen. Deels worden die ingegeven door de markt, door opkomende economieën die meer gaan afnemen, maar ook zelf meer willen gaan produceren. Veranderingen worden deels ook ingegeven door de maatschappelijke discussies in eigen land. Zorg voor het milieu, landschap en de dieren is inmiddels een breed gedragen besef onder een groot deel van de bevolking. Maar hoe gaan we daarmee om? Hoe gaan we als veehouderijsectoren verantwoord ondernemen? Hoe gaan we zuinig om met grondstoffen, hoe beschermen we het milieu, hoe zorgen we optimaal voor onze dieren?

Het is januari. Het is weer zover, zucht. Ik kom de sportschool binnen en het is voor het eerst in lange tijd weer razend druk. Wanneer was dat voor het laatst? O ja, vorig jaar in januari. Mannen op nieuwe sportschoenen en in een verschoten short, meiden in krappe truitjes. Nou ja, de ervaring leert dat het na een maand al weer een stuk rustiger is.

Heeft u ook zo’n last van goede voornemens? Het schijnt dat 99% van de Nederlanders ze maakt. En wat staat er op nummer 1? Juist, afvallen en meer bewegen. Maar helpt het? Ik vraag het me af. Sterker nog, ik ben bang dat het zelfs averechts werkt!

Wie zijn de winnaars en wie zijn de verliezers als de EU legale houtproductie afdwingt in Ghana?

De tropische bossen van Ghana verdwijnen in rap tempo. De commerciële houtkap ten behoeve van zowel de export als de binnenlandse markt is een van de voornaamste oorzaken hiervan. De activiteiten zijn vaak illegaal en niet-duurzaam. 84% van de binnenlandse markt wordt bevoorraad met hout dat zonder vergunning, afdracht van belasting of milieucontrole is geproduceerd.  Het percentage van de illegale export ligt lager, maar is nog steeds aanzienlijk. Het is betwistbaar in hoeverre de ontbossing de Ghanese regering heeft aangespoord om effectief actie te ondernemen, maar de EU is gewaarschuwd. De westerse consumenten voelen zich steeds vaker bezwaard dat hun hardhouten kozijnen bijdragen aan de verwoesting van bossen. Tel daarbij de dreiging van een wereldwijd zuurstoftekort op en de beleidsagenda verandert.

Het heeft weer flink gesneeuwd. Bevroren wissels vertraagden de trein, de snelwegen waren in een puinhoop. Het is weer winter. En naarmate de winter vordert komt tegenwoordig steeds meer de vraag op wat we met de grote grazers in Nederland moeten. Bijvoeren of niet? Een tot op heden onderbelicht aspect van deze discussie is dat bijvoeren leidt tot een nog hogere stikstofbelasting in natuurgebieden, terwijl de natuur in ons land toch al te kampen heeft met stikstofovermaat.