Het radioprogramma Vroege Vogels biedt zondag 1 en 15 mei aan Erik Wijnker en Joost Keurentjes de gelegenheid een toelichting te geven op hun landelijke inzamelingsactie van het modelplantje Zandraket. De twee onderzoekers van de leerstoelgroep Erfelijkheidsleer van Wageningen University, onderdeel van Wageningen UR, willen het publiek betrekken bij de inzamelactie van het Zandraket-zaad.
*****************************************************************************************************
Voortgang dit jaar
(de update in deze alinea is 13 mei toegevoegd door onderzoeker Erik Wijnker)
Mede dankzij de inzendingen van luisteraars van Vroege Vogels werden dit jaar al meer dan 400 nieuwe monsters toegevoegd aan onze collectie van zaden van de zandraket.
In het bijgaande kaartje is met punten de verspreiding aangegeven van alle planten die tot nu toe verzameld zijn. Rondom Wageningen zijn in het verleden de meeste planten verzameld, maar de kaart is toch nog vrij leeg in Zeeland, West-Brabant en de noordelijke provincies (de zeeklei- en de laagveendistricten). Wij vragen mensen om, indien zij in deze gebieden wonen of er regelmatig komen, vooral uit te blijven kijken naar zandraketzaden en deze ons zo mogelijk toe te zenden. Onze ervaring leert dat het plantje, zeker wanneer er bebouwing is, vrijwel altijd wel voorkomt.
Zaadmonsters van andere plaatsen (zowel uit steden als uit buitengebieden) blijven daarnaast uiterst waardevol!
Zondag 15 mei besteedt Vroege Vogels weer uitgebreid aandacht aan de inzamelingsactie.
*****************************************************************************************************
De Zandraket (Arabidopsis thaliana) is een plantje dat veel gebruikt wordt in genetisch plantenonderzoek. Zijn korte levenscyclus (6-8 weken) en kleine afmetingen maken het tot de ideale modelplant. Om vergelijkbare redenen werd de fruitvlieg wereldberoemd en de muis hét modelorganisme voor humaan onderzoek. Het plantje komt in grote delen van de wereld, en ook in Nederland, veelvuldig voor. Omdat het verspreidingsgebied zo divers is heeft de Zandraket zich in veel gevallen aangepast aan zijn specifieke leefomgeving. Deze aanpassingen zijn vastgelegd in het DNA van de plant en zijn daardoor overerfbaar.
Landelijke dekking
Veel van de aanpassingen kunnen nuttig zijn in plantkundig onderzoek. Bijvoorbeeld, een specifieke Zandraket die tolerant is voor zout, is uiterst waardevol voor de veredeling van zout-tolerante landbouwgewassen. Zo bevat de Zandraket aanwijzingen voor het verbeteren van gewassen, maar ook voor aanpassing aan klimaatverandering en zelfs voor evolutionaire vraagstellingen zoals soortvorming.
Door op zo veel mogelijk locaties verschillende planten te verzamelen wordt een collectie met maximale genetische variatie verkregen. Wij zullen van iedere plant gaan bepalen op welke plekken in het DNA deze verschilt van zijn soortgenoten. We kunnen op deze manier verbanden leggen tussen genetische variatie en verschillen in uiterlijke kenmerken of in reactie op omgevingsfactoren (zoals zilte grond). Als dit soort verbanden gevonden worden kunnen we bekijken of dergelijke eigenschappen ook in andere soorten voorkomen.
Herkennen en verzamelen
De zandraket is een echte pioniersplant die veelal voorkomt op verstoorde zandgronden zoals akkerranden en wegbermen. Ook wordt het veel aangetroffen op open ruimtes zoals langs trottoirs en op parkeerplaatsen. Het is een echte zonaanbidder die niet snel groeit op schaduwrijke plekken zoals bosranden. De Zandraket is een eenjarige plant die in Nederland vaak overwintert als rozet. In het voorjaar verschijnt daaruit meestal een enkele bloeistengel met meerdere vertakkingen. Als kruisbloemige is de plant ook te herkennen aan de kleine witte bloemetjes met vier kroonbladeren. Na bevruchting groeien de bloemetjes uit tot dunne zaadpeulen die verspreid staan over de hele lengte van de bloeistengel.
Zandraket wordt vaak verward met zijn familieleden Herderstasje (Capsella bursa-pastoris) en Kleine Veldkers (Cardamine hirsuta). De verschillen zijn echter duidelijk wanneer je weet waar je op moet letten. De rozet van de Zandraket bestaat uit lancet- of ellipsvormige bladeren met geen of kleine insnijdingen. Dat is een groot verschil met het Herderstasje (die heeft een rozet van grof ingesneden of zelfs geveerde bladeren) en de Kleine Veldkers (met een rozet van samengestelde, gelobde bladeren). Ook aan de lange, ranke zaadpeulen is Zandraket goed te herkennen. Het Herderstasje heeft herkenbare hartvormige zaaddozen en de Kleine Veldkers heeft dikkere peulen die dichter bij elkaar staan dan bij Zandraket.
In zijn geheel is Zandraket ranker dan zijn familieleden. Het is een klein plantje. De bloempjes zijn 1-2 mm in doorsnede, en de hele plant wordt meestal niet groter dan 20 tot 30 cm. De plant bloeit van april tot mei waarna de zaden in enkele weken afrijpen. Zo gauw de peulen beginnen te verkleuren kan er zaad afgeoogst worden.
Hieronder is een aantal foto’s afgebeeld van de drie soorten planten. Let vooral op de verschillen in peulen en in bladvorm.
