Eieren

Ontwerpen voor een duurzame veehouderij

Het verduurzamen van de productie van onze eieren is een hele uitdaging. Maar waar hebben we het over bij ‘duurzaamheid’? En bij integraal duurzaam; hoe zorg je ervoor dat alle meningen, eisen en behoeften worden meegenomen in het ontwerp? Hieronder gaan we hierop in.

Voor het ontwerpen van een duurzame veehouderij doorlopen we een aantal stappen. Dit doen we niet alleen, maar juist samen met de mensen die een belang hebben bij het systeem. In het geval van de eierproductie hebben verschillende partijen uit de keten en de periferie bijgedragen en mee ontworpen. Het uiteindelijke ontwerp vormt daarmee een beeld en springplank naar een duurzame toekomst, met tegelijkertijd inspiratie en ideeën om morgen verder te ontwikkelen in praktijkexperimenten.

Wat is ‘duurzaamheid’?

Voordat je een duurzamere veehouderij kunt ontwerpen, moet je eerst weten wat duurzaamheid is.
Er is geen scherpe definitie, en mensen geven er hun eigen invulling aan. Gemeenschappelijk kenmerk is wel dat iets pas duurzaam is als je een activiteit ook op lange termijn kunt blijven uitoefenen, zonder dat dat voorziene negatieve gevolgen heeft voor mensen, dieren of leefmilieu, dichtbij of ver weg.

Sustainable development is development that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs. (Taken from Our common future, UN report Brundtland committee 1987)
Brundtland commissie

Wij hebben het over het met respect omgaan met mens, dier en milieu, nu en in de toekomst. Voor de veehouderij betekent dit goed zijn voor dier, boer, burger-consument en milieu. Geen van deze ‘stakeholders’ mag er op achteruitgaan. Pas dan kunnen we de veehouderij integraal duurzaam noemen.

De tussenstappen die we hebben ondernomen op weg naar het eindresultaat leggen we hieronder uit. De gedachte achter iedere stap staat steeds kort uitgelegd.

Stap 1: Behoeftenanalyse & Programma van Eisen

Om dat ‘goed zijn voor’ en ‘met respect omgaan met’ verder uit te werken gaan we uit van behoeften. Een behoefte is dat wat je nodig hebt voor een minimale kwaliteit van leven. Een behoefte is niet gebaseerd op een korte termijn interesse maar heeft een langere termijn visie. We gaan voor het dier, de boer, burger-consument, milieu na wat de behoeften zijn. Deze behoeften zijn het uitgangspunt bij het ontwerpen. Alles wat tijdens het ontwerpproces geopperd wordt moet hiermee in lijn zijn. Deze manier van ontwerpen maakt het mogelijk om een integraal duurzaam systeem te ontwerpen.

Wanneer je de behoeften weet kun je van daaruit beredeneren welke eisen de actoren daarmee aan het systeem stellen. Dit leggen we vast in de zogenoemde ‘Programma van Eisen’ (PvE). Wanneer de concept ontwerpen op tafel liggen worden deze getoetst aan de PvE van de verschillende stakeholders. En vragen we ons af of de ontwerpen nog steeds voldoen aan de behoeften, wensen en eisen van de verschillende belanghebbenden.

Behoeften van het dier vaststellen

Behoeften zijn gedefinieerd vanuit het perspectief van het dier. Ze weerspiegelen daarbij niet wat het natuurlijke gedrag is van het dier, maar wat de motivatie is achter dit natuurlijke gedrag: wat het dier wil. In meer wetenschappelijke bewoordingen: een behoefte is een vereiste voortkomend uit de biologie van het dier. Belangrijke behoeften zijn in zichzelf belonend voor het dier, onafhankelijk van het doel van dat gedrag. Zo is de behoefte om te scharrelen bij hennen in zichzelf belangrijk, ook wanneer het dier op een andere manier voedsel tot zich kan nemen. Bij behoeften, die wel belangrijk worden ervaren, maar waarvan nog geen wetenschappelijke onderbouwing voorhanden is, is het voorzorgsprincipe gehanteerd. Deze worden dus wel meegenomen.

Stap 2: Doelen vaststellen

Nadat je hebt bepaald wat duurzaamheid is en wat de behoeften zijn die moeten worden ingevuld, is het zaak vast te stellen wat de doelen van het te ontwerpen systeem zijn. Ontwerpen doen wij nooit in ons eentje. We betrekken er allerlei partijen bij die een belang bij het te ontwerpen systeem hebben. Dat betekent ook dat het vaststellen van de doelen gezamenlijk wordt gedaan.

We bepalen als eerste het hoofddoel door na te gaan wat de hoofdactiviteit van het systeem is (bijvoorbeeld eieren produceren) en voor welke doelgroep of markt dit geldt (bijvoorbeeld de afnemers van eiproducten). Vervolgens bepalen we de subdoelen.


Stap 3: Uitdagingen vaststellen en benoemen van functies

In de huidige productieketens en houderijsystemen zijn vaak sterke tegenstellingen te zien. Met een tegenstelling bedoelen we het verschijnsel dat wanneer je het één wilt verbeteren je het ander verslechterd. Een voorbeeld is de tegenstelling tussen dierenwelzijn en werkomstandigheden: wanneer je kippen de mogelijkheid biedt om te scharrelen en te stofbaden in strooisel, kom je weliswaar de behoeften van het dier tegemoet, maar verslechter je tegelijkertijd het werkklimaat voor de pluimveehouder (en de dieren zelf overigens) en de impact op het milieu door de toegenomen productie en emissie van fijnstof.

Deze tegenstellingen worden doorgaans ervaren als vaststaande feiten. Wij denken hier echter anders over. Onze overtuiging is dat wanneer je niet de bestaande oplossingen als uitgangspunt neemt, maar de onderliggende behoeften, je tot nieuwe oplossingen kunt komen die de tegenstellingen niet met zich mee brengen.

Een belangrijke stap in het ontwerpen van nieuwe, integraal duurzame productiesystemen is dus het in kaart brengen van deze tegenstellingen, zodat je weet welke bestaande knelpunten je moet overwinnen. Dit wordt mogelijk gemaakt door vanuit functies en behoeften te werk te gaan, hierdoor blijf je niet in de bestaande heilige huisjes ‘zo doen we dat nou eenmaal’ hangen.

In deze stap bepalen we dus ook wat de functies van het systeem zijn. De vraag is welke functies moet het systeem vervullen om aan de geïdentificeerde behoeften te voldoen? Door het benoemen van functies geef je aan wat het systeem moet doen en nog niet hoe je dat kunt doen. Bijvoorbeeld het systeem moet de mogelijkheid bieden voor leghennen om te stofbaden. Deze functie zegt nog niks over hoe je dat kunt invullen. In de volgende stap ga je in op het hoe; de oplossingen.


Ontwerpen vanuit behoeften van alle stakeholders is een meervoudig complexe uitdaging. In plaats van eenzijdig uit te gaan van bijvoorbeeld alleen milieu, neem je alle lange termijn interesses van mens, dier en milieu in één keer mee. Hierdoor verklein je het risico dat het houderijsysteem niet voldoet voor een stakeholder en dat je aanpassingen moet maken op een geoptimaliseerd systeem. Kortom hiermee vergroot je de kans dat de uitkomst wordt gedragen door meerdere partijen en zo tot bloei komt in de praktijk.
Ellen van Weeghel, Wageningen Livestock Research

Stap 4: Oplossingen zoeken

In de voorafgaande stap heb je de verschillende functies van het systeem benoemd. In deze stap zoek je mogelijke werkwijzen bij deze functies. We doen dit in een morfologisch diagram, waar links alle functies staan en daarachter de verschillende manieren om hieraan te voldoen; de oplossingen. Dit is een creatieve stap in een gestructureerde methodiek. Waar je tot nu deze stap zoveel mogelijk moet wegblijven in het denken in oplossingen, is het in deze stap de bedoeling zoveel mogelijk oplossingen te genereren. Want de kans dat er een goede oplossing in een heleboel oplossingen zit is groter dan wanneer je maar de keuze hebt uit één of twee oplossingen.

Stap 5: Oplossingen integreren

Nu heb je een diagram vol met functies (wat het systeem moet doen) en oplossingen (hoe dat gedaan kan worden). In deze stap selecteer je die oplossingen die voldoen aan de eisen van de stakeholders, die passen bij je eigen strategische visie, die bij elkaar passen en die het liefst elkaar ondersteunen en meerdere functies tegelijkertijd bedienen. Hiermee creëer je het geheel; het totaalontwerp.

Stap 6: Evalueren van het ontwerp

In deze stap haal je de Programma’s van Eisen er weer bij en toets je de concept ontwerpen of ze nog steeds voldoen aan de behoeften, wensen en eisen van de stakeholders.

Stap 7: Inventariseren van cruciale denkomslagen

Om te voldoen aan de behoeften van alle spelers en om de tegenstellingen te overbruggen zijn naast anders doen ook omslagen in ons denken nodig. Deze denkomslagen zijn cruciale veranderingen in de manier waarop het productiesysteem werkt. Deze omslagen scheppen ruimte om nieuwe oplossingen te zoeken. Denkomslagen zijn een kompas wanneer je dagelijks geconfronteerd wordt met keuzes en helpen je daarmee om de juiste richting op te gaan.