Het gemengd zilt bedrijf als nieuwe vorm van agrarisch ondernemen. Proefproject Zeeuwse Tong

Zeeuwse Tong: Het gemengd zilt bedrijf als nieuwe vorm van agrarisch ondernemen

In 2009 startte Stichting Zeeuwse Tong het proefproject Zeeuwse Tong met als doelen:
1. Op praktijkschaal technische en economische kennis verzamelen van binnendijkse zoutwateraquacultuur, in het bijzonder van de productie van tong, zagers, algen, schelpdieren en zilte gewassen
2. Deze kennis beschikbaar maken voor geïnteresseerde ondernemers.

Motivatie Zeeuwse Tong

De motivatie voor het proefproject Zeeuwse Tong was tweeledig:

  1. Kansen benutten voor zoutwateraquacultuur gezien de toenemende vraag naar en interesse in zeevoedsel
  2. Alternatieven ontwikkelen voor het gebruik van landbouwgrond die toenemende hinder ondervindt van verzilting.

Onderzoek Zeeuwse Tong

Het ideaal dat Stichting Zeeuwse Tong voor ogen staat, is het gemengd zilt bedrijf. Dit is een nieuw type agrarisch bedrijf dat in een zout milieu verschillende plantaardige en dierlijke teelten combineert tot een robuust productiesysteem: zagers (mariene wormen) worden geproduceerd als voedsel voor zeetong, de meststoffen van vis en zagers stimuleren plantaardige productie in de vorm van algen en zilte gewassen, algen vormen op hun beurt het voedsel voor schelpdieren en zagers. Zagers worden bijgevoerd met aangekocht voer. Om dit bedrijfsmodel op praktijkschaal te testen is het proefbedrijf Zeeuwse Tong in Colijnsplaat opgericht.

Naast onderzoek aan het gemengd zilt bedrijf zijn de mogelijkheden onderzocht van de combinatie van algenteelt en schelpdierkweek, naar mogelijke verbeteringen in de teelt van zilte groenten, met name zeekraal, en naar verbeteringen in de kweek van tong. Tenslotte is Stichting Zeeuwse Tong een samenwerkingsverband aangegaan met Stichting Het Zeeuwse Landschap om via het OP-Zuid project ‘Coöperatief Broedhuis en Kustlaboratorium’ met Zeeuwse ondernemers verenigd in Fry-Marine, de bouw voor te bereiden van een broedhuis voor tarbot en tong. Dit Coöperatief Broedhuis is in maart 2015 in Kamperland geopend. Voor onderzoek naar de productie van hoogwaardige algen als voedsel voor schelpdierbroed is in het SEA Lab van de HZ Delta Academy in Vlissingen een experimentele fotobioreactor gebouwd en getest.

Uitkomsten en perspectieven Zeeuwse Tong

De proefnemingen in de praktijk van het proefbedrijf, de twee schelpdierpilots en het SEA Lab hebben een schat aan ervaring opgeleverd. Naast deze praktijkkennis is er nieuwe wetenschappelijke kennis opgedaan. Zo hebben nieuwe inzichten in de voeding en voortplanting van tong de mogelijkheden voor een succesvolle kweek van tong op essentiële punten verbeterd.

Zagers zijn een bekend en wereldwijd gewaardeerd product van binnendijkse kweek in zoutwatervijvers in Zeeland. Het proefproject Zeeuwse Tong heeft aangetoond dat ook schelpdieren waaronder tapijtschelpen, Japanse - en platte oesters, én zeetong met succes in vijvers gekweekt kunnen worden. Integratie van deze teelten heeft bovendien opmerkelijke voordelen.

Zowel de kweek van schelpdieren als die van tong heeft profijt van de combinatie met zagerkweek:

  1. Zagers vervullen een belangrijke rol in het onkruidvrij houden van schelpdiervijvers

  2. Zagers zijn bij uitstek het voedsel voor tong en hebben zeer gunstige effecten op de groei, gezondheid en kwaliteit van tong. Met de inzet van zagers heeft het proefproject Zeeuwse Tong laten zien dat de kweek van zeetong, een carnivore vis, mogelijk is zonder gebruik te maken van vismeel, visolie en antibiotica.

De combinatie van de kweek van zagers met de kweek van tapijtschelpen en tong kan bovendien het bedrijfsresultaat verbeteren ten opzichte van een bedrijf met zagers als enig product. De positieve resultaten van het proefbedrijf Zeeuwse Tong, zowel technisch als economisch, bevestigen het perspectief van het gemengd zilt bedrijf als nieuwe vorm van agrarisch ondernemen.

Ook de combinatie van de teelt van algen en schelpdieren biedt ondernemers kansen. Voor de productie van schelpdierbroed en voor het affineren van schelpdieren zijn hoogwaardige algen nodig. Ervaringen met de experimentele fotobioreactor laten zien dat een geautomatiseerde kweek van algen nu binnen bereik ligt. Zelfs bleek het mogelijk als voedingsmedium voor de algen het effluent van viskweek te gebruiken en daarmee de kostprijs van deze algen verder te verlagen.

Onderzoek aan de teelt van zeekraal heeft aangetoond dat zaad snel kiemt maar dat de vestiging van het gewas in het veld soms stagneert. Het probleem van een hoge onkruiddruk is voor een deel oplosbaar door controle over de saliniteit van de bodem tijdens het kiemingsproces. De tong, tapijtschelpen en oesters afkomstig van proefproducties zijn met succes geïntroduceerd in Zeeuwse restaurants en voor een breder publiek via een lokale supermarktketen. Er is dus vertrouwen in de kwaliteit van binnendijks geproduceerde vis en schelpdieren.

Kennisverspreiding Zeeuwse Tong

De activiteiten op de diverse experimentele locaties hebben gezorgd voor een brede bekendheid van binnendijkse kweek, in en buiten Zeeland. Het proefbedrijf en de pilots hebben ook de aandacht getrokken van ondernemers met interesse in aquacultuur. Een aantal van hen heeft via het opleidingsprogramma van de HZ in detail kennis genomen van de mogelijkheden van diverse teelten.

Met de voorgenomen aanleg van het Kustlaboratorium in het plan Waterdunen in Zeeuws Vlaanderen Schouwen-Duiveland dient zich in een nieuwe fase aan. Dit project van Stichting Het Zeeuwse Landschap wil een voorbeeld worden van een geslaagde integratie van aquacultuur, natuur en landschap in een multifunctionele zoute polder.

Toekomst Zeeuwse Tong

Mondiaal is er sprake van een groeiende schaarste aan zoet water voor de productie van voedsel. Ook in ons land is op veel plaatsen langs de kust de ondergrond zout en zal deze alleen maar zouter worden als de zeespiegel stijgt en meer kwelwater de wortelzone bereikt. In de gangbare landbouw is zout synoniem met schade aan het gewas en opbrengstderving. De omschakeling van het denken in termen van schade en opbrengstderving door zoutwater, naar een wil tot het profiteren van zoutwater vergt tijd én aansprekende voorbeelden. Het proefproject Zeeuwse Tong heeft laten zien dat voedselproductie op basis van zout water in Nederland technisch en economisch haalbaar is, en bovendien prachtige producten oplevert.

Met deze kennis kunnen ondernemers nieuwe bedrijvigheid ontwikkelen. De mate waarin ze hierin zullen slagen, is van vele factoren afhankelijk, waaronder de beschikbaarheid van productielocaties met een gegarandeerde toegang tot zoutwater, de beschikbaarheid van het vereiste kapitaal, de beschikbaarheid van hoogwaardige uitgangsmaterialen (pootvis, zagerlarven, schelpdierbroed, zaaizaden), en de aanwezigheid van een adekwate kennisinfrastructuur voor continue verbeteringen in de controle over het productieproces.

Voortgaand onderzoek is nodig om ‘zoutwaterlandbouw’ even robuust te maken als de gangbare akkerbouw, veehouderij en tuinbouw. Nederland kan hierin een voortrekkersrol vervullen door de ontwikkeling van kennis, technologie, en systeemvoorbeelden van duurzame kweek.

Onderzoeksresultaten van Proefproject Zeeuwse Tong zijn te vinden in de publicaties.

Partners en financiering Zeeuwse Tong

In Stichting Zeeuwse Tong participeren: Grontmij Nederland, Hesy Aquacultuur, Koninklijke Prins en Dingemanse, Neanthes, Rabobank Nederland en de Zeeuwse Rabobanken, Roem van Yerseke, United Fish Auctions NV en Visafslag Vlissingen-Breskens, de combinatie van de Koninklijke Maatschap Wilhelminapolder (KMWP) en Viskwekerij Neeltje Jans, de ZLTO, HZ en Wageningen UR. Het Proefproject is voor de helft gefinancierd door de participanten en voor de andere helft door de nationale overheid en de EU via het Europees Visserij Fonds.

Eind 2013 werd het proefproject afgerond met de oplevering van het resultaat: Op praktijkschaal getoetste technische en economische kennis voor inrichting en beheer van rendabele bedrijven voor binnendijkse productie van tong, zagers, algen, schelpdieren en zilte gewassen, inclusief een kennisdistributiesysteem via een opleidingsprogramma voor startende ondernemers.

Zie ook