Macrofauna in beken lijdt zwaar onder extreme droogte

Nieuws

Kleine diertjes in beken lijden zwaar onder extreme droogte

Gepubliceerd op
10 juli 2020

Door de extreem droge zomers in Nederland de afgelopen jaren verdwijnen steeds meer kleine diertjes die in beken leven: de macrofauna. Dat blijkt uit een samenwerkingsonderzoek van verschillende waterschappen en Wageningen Environmental Research.

Tussen 2018 en 2019 analyseerden onderzoekers van Wageningen Environmental Research in samenwerking met waterschappen het verschil in macrofaunadiversiteit van verschillende beken. Zo wilden ze meer te weten te komen over de weerstand en veerkracht van de macrofauna in de beken. Ze publiceerden hun resultaten onlangs op H2O Waternetwerk.

Beektype en droogvalduur zijn bepalend

De macrofauna in beekjes spelen een belangrijke rol in het ecosysteem: ze zijn essentieel voor het opruimen van organisch afval zoals bladeren en dienen als voedsel voor vissen en vogels. Veel kenmerkende macrofauna in beken zijn inmiddels zeldzaam geworden en komen op nog maar een klein aantal plekken in Nederland voor. Valt een beek volledig droog en verdwijnt de populatie van zo’n soort, dan is de kans op herkolonisatie klein. Bovendien werkt het moderne landschap ook niet mee. Beekdalen zijn meestal van elkaar gescheiden door open, intensief gebruikt land dat vliegende waterinsecten moeilijk kunnen overbruggen.

Toch lijden niet alle macrofauna in dezelfde mate onder de droogte. In beken met een slechte waterkwaliteit of verstuwing lijkt de samenstelling van macrofauna nauwelijks te veranderen. Juist de beken met een hoge ecologische kwaliteit verliezen macrofauna na extreme droogte. Het treft vooral soorten die in relatief snel stromend water leven zoals kokerjuffers, en dat zijn juist de kenmerkende soorten voor de Nederlandse beken.

Dode vlokreeften op de bodem van een net drooggevallen beek (Bron: Ralf Verdonschot).
Dode vlokreeften op de bodem van een net drooggevallen beek (Bron: Ralf Verdonschot).

Ook de duur van de droogval speelt een rol. Enkele soorten macrofauna overleven maanden in diepe, natte kuilen in de beekbodem of zelfs onder een laag vochtige bladeren, terwijl andere dat slechts dagen kunnen. Maar bij langdurig watertekort drogen ook deze plekken uit en kunnen alleen soorten met speciale aanpassingen zich handhaven, zoals droogteresistente eitjes. Bovendien breiden drooggevallen beekdelen zich steeds verder uit tijdens aanhoudende droogte, waardoor dieren een langere afstand moeten afleggen om terug te keren wanneer de beek weer gaat stromen.

Toekomstperspectief

Ook 2020 heeft al te maken met uitzonderlijke droogte en klimaatmodellen voorspellen dat langdurige droogtes steeds normaler gaan worden. Om onze waardevolle beekbewoners daartegen te beschermen, moeten we hun weerstand en veerkracht versterken. Dat begint bij meer variatie in de beken, door gevallen bomen en takken zoveel mogelijk te laten liggen. Zo ontstaan diepe stroomkuilen waar dieren zich kunnen terugtrekken wanneer het waterpeil zakt en ze vormen schuilplaatsen die lang vochtig blijven wanneer het water verdwijnt. Daarnaast kan beschaduwing van de beek verdamping voorkomen.

Op grotere schaal is het belangrijk om de waterhuishouding te veranderen, bij voorkeur in het complete stroomgebied. Water moet niet afgevoerd, maar juist vastgehouden worden, bijvoorbeeld in het beekdal. Het grondwater kan dan nog lange tijd water blijven leveren aan de beek. Ook moet er minder water ontrokken worden, zoals voor beregening van gewassen, drinkwaterproductie en industriële processen. Zo komt er minder druk op de resterende populaties in de laaglandbeken, en blijft de ecologische kwaliteit bewaard.

Waar mogelijk de beek de ruimte te geven in het beekdal, kan het water langzaam in de ondergrond wegzakken en zo het grondwater aanvullen, zoals hier langs de Leuvenumse beek (Credit: Ralf Verdonschot).
Waar mogelijk de beek de ruimte te geven in het beekdal, kan het water langzaam in de ondergrond wegzakken en zo het grondwater aanvullen, zoals hier langs de Leuvenumse beek (Credit: Ralf Verdonschot).

Samenwerking

Onderzoekers van Wageningen Environmental Research analyseerden het verschil in macrofaunadiversiteit van beken in samenwerking met verschillende waterschappen (Aa en Maas, Brabantse Delta, de Dommel, Limburg, Hunze en Aa’s, Rijn en IJssel, Vallei en Veluwe en Vechtstromen).

Het onderzoek is mede mogelijk gemaakt door financiële ondersteuning van de provincie Gelderland, Limburg, Noord-Brabant en Overijssel