Project

De hoogstamboomgaard natuurlijk

Een oriënterend onderzoek naar natuurvriendelijk beheer en inrichting van hoogstamboomgaarden.

Hoogstamboomgaarden, eeuwenlang de enige manier om fruit te produceren, zijn met de huidige lonen en prijzen nauwelijks meer rendabel te exploiteren. De meeste hoogstamfruitbomen zijn dan ook gerooid. Van de resterende hoogstamboomgaarden zijn er veel in eigendom gekomen bij natuurbeheerders of particulieren voor wie naast het fruit ook de ecologische, cultuurhistorische of landschappelijke kanten van een hoogstamboomgaard belangrijk zijn.

hoogstamboom

De Stichting IJsselboomgaarden (in oprichting) richt zich op het behoud van hoogstamboomgaarden in de IJsselstreek tussen Zwolle en Deventer. De Stichting ondersteunt eigenaren van de boomgaarden door bijvoorbeeld praktische adviezen voor aanleg, onderhoud en vermarkten van de producten.

Uit recent onderzoek in Duitsland, België en Engeland is gebleken dat de landschapsecologische functie van hoogstamboomgaarden voor tal van soorten planten en dieren belangrijk is. In Nederland was hierover geen recente informatie voorhanden en  datzelfde gold voor het beheer. Omdat de Stichting IJsselboomgaarden veronderstelde dat ook Nederlandse boomgaarden belangrijke natuurwaarden herbergen heeft zij de Wetenschapswinkel van Wageningen UR verzocht een onderzoek te laten uitvoeren.

Dit onderzoek richtte zich enerzijds op een inventarisatie van zoogdieren, vogels, dagvlinders en planten en anderzijds op de inrichting en het beheer van de boomgaarden. De informatie is op drie manieren bijeengebracht: interviews met eigenaren van boomgaarden in de IJsselstreek, tijdens veldbezoeken en uit de literatuur.

Een van de uitkomsten van het onderzoek is, dat ook Nederlandse hoogstamboomgaarden nog steeds een aantrekkelijke leefomgeving kunnen zijn voor veel broedvogels, zoogdieren, dagvlinders en (hogere) planten. Of daadwerkelijk veel soorten voorkomen, hangt af van het beheer, de inrichting, de afstand tot andere boomgaarden en van het omringende landschap, bijvoorbeeld de aan- of afwezigheid van houtwallen. De resultaten van het onderzoek laten verder zien dat de productie van fruit voor de meeste eigenaren een prettige bijkomstigheid is en dat zij graag bereid zijn om in hun boomgaard ruimte te bieden aan planten en dieren. De uitkomsten zijn voor de onderzochte soortgroepen dusdanig interessant dat vervolgonderzoek naar andere soortgroepen (ongewervelden, schimmels, mossen, korstmossen) wordt aanbevolen.

De eigenaar van een hoogstamboomgaard kan het voorkomen van planten en dieren bevorderen en heeft daarbij de keuze uit een groot aantal maatregelen:

  • kiezen voor grote verscheidenheid aan soorten en rassen fruitbomen
  • gebruik van (snoei)hout in takhopen of takkenrillen
  • laten staan van dode bomen
  • maaibeheer gericht op verschraling
  • extensieve beweiding
  • gefaseerde onderhoudssnoei van de vruchtbomen
  • vermijden van chemische bestrijdingsmiddelen
  • aanplant van een houtsingel en/of heg
  • ophangen van verschillende typen nestkasten
  • het creëren van ruige overhoekjes
  • het aanleggen van een poel

Welke maatregelen het meest interessant zijn, hangt af van de ligging van de boomgaard en van de eigen interesse van de eigenaar. Duidelijk is dat de productiefunctie en de natuurfunctie van de boomgaard heel goed samen kunnen gaan. Meer natuur in de hoogstamboomgaard is voor iedereen bereikbaar.

Afronding

28 oktober 2006

Download

In de media

Opdrachtgever

Stichting IJsselboomgaarden (in oprichting), Rob le Rutte

Projectcoördinatie

Centrum Landschap, Alterra van Wageningen UR, Henk van Blitterswijk

Uitvoering

Alterra van Wageningen UR, Jessie Baeten en Henk van Blitterswijk

Financiering

Wetenschapswinkel Wageningen UR

Contact

Henk van Blitterswijk, Projectcoördinator