Project

Kloosterburen geeft geen krimp

Stichting SintJan is een bijzonder particulier initiatief uit Kloosterburen in de provincie Groningen.
In dit traject zijn burgers uit het dorp, maar ook van daarbuiten, met een grote maatschappelijke betrokkenheid inmiddels al ruim tien jaar bezig hun eigen leefomgeving vorm te geven en op een duurzame manier te ontwikkelen.
In de periode april 2012 – juni 2013 is door onderzoekers én studenten van Wageningen University vanuit verschillende perspectieven naar het initiatief van SintJan gekeken.

Het burgerinitiatief van SintJan (gemeente De Marne) is onderscheidend door de integrale benadering die aan het plan ten grondslag ligt. De initiatiefnemers willen wonen, werken, zorg, cultuur en ecologie in Kloosterburen zodanig ontwikkelen dat de leefbaarheid en vitaliteit van dit dorp in een krimpregio ook voor de toekomst geborgd wordt. De geschiedenis en de traditie van de plek – het kloosterterrein – is daarbij een belangrijke inspiratiebron.

Zeker de laatste jaren staan dit soort burgerinitiatieven en vitale gemeenschappen volop in de belangstelling. De Stichting SintJan heeft de Wetenschapswinkel van Wageningen UR gevraagd om reflectie en ondersteuning bij de uitvoering van haar initiatief.

Tegenstelling

De verschuiving naar ‘burgerkracht’ brengt vaak een tegenstelling aan het licht tussen de logica van de ‘leefwereld’ van burgers (kleinschalig, persoonlijk, horizontaal, informeel en oplossingsgericht) en de logica van de ‘systeemwereld’ (hiërarchisch, formeel, probleemgericht, risicomijdend en controleerbaar) die kenmerkend is voor overheden en (grote) organisaties. Ook SintJan ervaart deze tegenstelling.

Het voornaamste doel van dit wetenschapswinkelproject was om te leren van de ervaringen van SintJan Kloosterburen en om deze lessen en ervaringen te vertalen naar concrete inzichten en aanbevelingen, voor SintJan, voor andere initiatieven, en voor die partijen die in de praktijk steeds vaker met dit soort ‘burgerkracht’ te maken krijgen. Daarbij is in het bijzonder gekeken naar de beelden van verschillende partijen rondóm SintJan en de consequenties die deze beelden hebben voor het verdere verloop van het proces.

Externe krachtenveld

Als het gaat om het externe krachtenveld blijkt dat veel partijen, zoals de gemeente, provincie, zorginstellingen en woningstichting een enigszins ambivalente houding hebben ten aanzien van SintJan.
Aan de ene kant is er vanuit deze wereld groeiende waardering en erkenning voor de kracht en ambities van het initiatief. Dit blijkt onder andere uit de betrokkenheid van provincie en gemeente, maar ook zorginstellingen en woningcorporaties. Als het gaat om de praktische uitvoering blijkt er echter nog veel terughoudendheid en is er, om uiteenlopende redenen, sprake van onmacht, en soms ook onwil om het initiatief daadwerkelijk de ruimte te geven.

Deze terughoudendheid hangt deels samen met algemene ‘oerkrachten’ in de systeemwereld die maken dat het moeilijk is voor deze partijen om ook daadwerkelijk los te laten. Deels komt deze terughoudendheid echter ook voort uit onduidelijkheid bij andere partijen over wat SintJan is, of zou moeten zijn. Uit de interviews en observaties blijkt dat de partijen uit de systeemwereld verschillende beelden hebben van de doelstellingen van SintJan. Hierdoor verschillen de probleemdefinities van de betrokken partijen, en daarmee ook de oplossingsrichtingen.

In het externe krachtenveld zijn alle partijen bezig zichzelf te (her)positioneren. Ten opzichte van SintJan en ten opzichte van elkaar. Bewust of onbewust worden daarbij de onderlinge verschillen soms meer benadrukt dan datgene wat de partijen uiteindelijk bindt. Het is de vraag of dit het proces helpt, of juist tegenwerkt.

Lessen uit de leefwereld

SintJan is vanaf het begin af aan sterk in geweest in het vergroten van het sociaal-cultureel kapitaal van het initiatief, onder andere door de verbinding aan te gaan met andere partijen. De financiële middelen waren weliswaar beperkt, maar door het mobiliseren van contacten, relaties, gezamenlijkheid, ideeën, enthousiasme, energie, (vrijwillige) inzet, vertrouwen, betrokkenheid, identiteit, doorzettingsvermogen, overtuigingskracht, etc., hebben de initiatiefnemers toch inspirerende ontwikkelingen in gang weten te zetten.

Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor de trekker(s) van het initiatief. Het initiatief van SintJan is een goed voorbeeld van zogenaamde ‘levenspolitiek’. Kenmerkend voor deze levenspolitiek is de sterke persoonlijke betrokkenheid, die wordt vertaald naar bredere maatschappelijke doelen. Zonder deze levenspolitiek, dit project van het leven, is het niet waarschijnlijk dat de initiatiefnemer(s) de diepe drive, en de lange adem had(den) kunnen opbrengen om, vaak tegen de stroom in, het initiatief de afgelopen jaren tot ontwikkeling te brengen.

Resultaten

Een kanttekening bij het initiatief van SintJan is dat het, mede door het integrale karakter van de plannen, soms erg complex of conceptueel dreigt te worden. SintJan heeft de afgelopen jaren weliswaar diverse activiteiten georganiseerd en initiatieven opgepakt in Kloosterburen en omgeving, maar deze worden door andere partijen en bewoners niet altijd in verband gebracht met (het integrale plan van) SintJan.
Bovendien is het de vraag hoe deze resultaten zich verhouden tot de totale investering die SintJan en andere betrokken hebben gepleegd. Het ontwikkelen van de plannen in hun totaliteit en samenhang, en de bijbehorende lobby op vele fronten tegelijk, gaat soms nog ten koste van kleine, concrete en zichtbare acties en ontwikkelingen in de eigen leefomgeving.
Waar SintJan vanaf het begin af aan heeft ingezet op een groot(s) plan en hier veel tijd en energie in heeft gestoken, laten de succeservaringen van andere burgerinitiatieven zien dat deze vaak klein zijn begonnen en gaandeweg, als het ware organisch, verder zijn uitgegroeid.