Filosofische nieuwsgierigheid helpt wetenschappers bij verantwoorde keuzen

Persbericht

Filosofische nieuwsgierigheid helpt wetenschappers bij verantwoorde keuzen

Gepubliceerd op
7 mei 2014

Het maatschappelijk debat over preventie van obesitas moet niet worden voorgesteld als een conflict tussen enerzijds paternalisme door de overheid en anderzijds individuele verantwoordelijkheid en vrijheid van de burger. Dan worden andere, collectieve waarden over het hoofd gezien, zoals sociale rechtvaardigheid en solidariteit. Ook gaan we zo te snel voorbij aan de morele verantwoordelijkheid van andere actoren, bijvoorbeeld de voedingsindustrie, retailers, scholen of families. Dat zegt prof.dr. Marcel Verweij op 8 mei bij de aanvaarding van zijn ambt van hoogleraar Filosofie aan Wageningen University.

Nieuwsgierigheid is het hart van de wetenschap, zegt Marcel Verweij in zijn inaugurele rede Curiosity and Responsibility. Philosophy in relation to healthy food and living conditions. Als praktisch filosoof wil hij begrijpen waar het om gaat, wat de verschillende gezichtspunten precies betekenen en welke beleidslijnen het meest verdedigbaar zijn. Maatschappelijke vraagstukken zijn in het Wageningse domein ruim voorhanden, stelt Verweij vast. En het gaat vaak om grote uitdagingen voor de mensheid, zoals het vraagstuk van honger en voedselzekerheid, of dat van obesitas. Die uitdagingen vragen betrokkenheid en verantwoordelijkheid.

Voor Verweij en zijn medewerkers is verantwoordelijkheid een centraal begrip in hun werk: filosofische nieuwsgierigheid brengt verantwoordelijkheid dichterbij. Door basale vragen te stellen leren wetenschappers maar ook professionals of beleidsmakers praktische problemen waarvoor ze komen te staan beter te begrijpen. Dat biedt hun een grondslag om de keuzes die ze maken te ontrafelen en te rechtvaardigen. Bovendien geeft dit proces inzicht in de beperkingen en keerzijde van die keuzes.

In de visie van Verweij is de rol van filosofie niét primair het afwegen van conflicterende waarden en zo de antwoorden geven op een maatschappelijk vraagstuk. Filosofie, stelt hij, moet allereerst de begripsmatige en normatieve vooronderstellingen analyseren die ten grondslag liggen aan de manier waarop wetenschappers, professionals of andere betrokkenen een probleem benaderen. Dat opent andere perspectieven op de kwestie  en dat kan leiden tot andere argumenten en antwoorden.

Langs die lijn beredeneert Verweij dat de benoemen van verantwoordelijkheden rond obesitas als paternalisme versus individuele verantwoordelijkheid overdreven simplificerend is en dat, nader beschouwd, andere (collectieve) waarden een centrale rol spelen. Ook hebben andere maatschappelijke spelers – bijvoorbeeld in het bedrijfsleven – morele verantwoordelijkheid om obesitas tegen te gaan.

Verweij’s stijl van filosofiebeoefening is om als reflectie in te brengen in maatschappelijke praktijken, en daarin de – soms ambivalente – morele visies van professionals, burgers, wetenschappers, en beleidsmakers als uitgangspunt te nemen.

Kwaliteit van leven

Het vraagstuk van verantwoordelijkheid voor het voorkomen van overgewicht is een van de voorbeelden die prof. Verweij in zijn oratie uitwerkt. Een tweede voorbeeld betreft de missie van Wageningen UR (University & Research centre): het bevorderen van de kwaliteit van leven. Verweij: “We streven er naar, en we proberen het te meten, maar wat is kwaliteit van leven eigenlijk?”

Hij presenteert verschillende antwoorden zoals die in de filosofie worden gegeven. Kwaliteit van leven kan subjectief worden begrepen– hoe beoordeelt een individu zijn eigen leven – maar ook objectief –op basis van objectieve grootheden als gezondheid, autonomie, zekerheid omtrent bevrediging van basale, materiële behoeften en harmonie met de natuur. Verweij neigt naar de objectieve benadering, onder meer omdat die de meest plausibele verklaring geeft wat de intrinsieke waarde is van de natuurlijke omgeving van het individu. In zijn visie ontbeert iemand die niet onder de indruk is van en niet in harmonie leeft met zijn natuurlijke omgeving kwaliteit van leven. Het beschermen van de natuur is niet alleen belangrijk omdat dat nuttig is voor ons. Leven in harmonie met de natuur is onderdeel van een goed menselijk leven.