Ho Chi Minhstad vanaf de Saigon rivier (foto: Ngô Trung, CC BY-SA 3.0-licentie)

Nieuws

Hoe hoog moet die dijk?

Gepubliceerd op
8 december 2015

Klimaat is wat gebeurt terwijl je andere plannen maakt. De klimaatwetenschap biedt voor de warmere wereld een verwarrend scala aan scenario’s. Hoe bereiden we ons voor op een toekomst die bol staat van onzekerheid? Rik Leemans aan het woord in het magazine OneWorld.

Laten we eerst eens op een rijtje zetten wat we wel weten. “Dat is best veel”, benadrukt Rik Leemans, wetenschapper bij het klimaatorgaan van de VN, het International Panel for Climate Change (IPCC). Onzekerheden zijn door klimaatsceptici in het verleden continu uitvergroot om af te leiden van de onheilspellende feiten waar wetenschappers het over eens zijn. Dankzij de uitstoot van broeikasgassen warmt de aarde op. Als gevolg daarvan smelten ijskappen en stijgt de zeespiegel. De leefgebieden van miljoenen planten- en diersoorten schuiven op richting de polen, waardoor landbouw in gevaar komt en vervelende tropische ziektes gebied winnen. Bovendien is de kans groot dat we te maken krijgen met meer extreem weer: droge gebieden worden droger, natte gebieden worden natter. Sommige veranderingen schemeren nu al tussen de natuurlijke variaties van het weer door: droogte in Californië, recordbrekende warme jaren, tropische megastormen. Los van die grote lijnen is het nog lastig om te zeggen wat klimaatverandering op lokaal niveau precies zal veranderen. Opwarming bij een verdubbeling van CO2 in de atmosfeer? Volgens het IPCC is die tussen 1,5 en 4,5 graden – twee scenario’s die een totaal andere toekomst opleveren. De zeespiegel? Die stijgt tot 2100 zo’n 30 centimeter tot tien meter. Nee, dat is geen typefout. Neerslag in, pak ’m beet, Ghana? Die neemt met 20 procent toe, of met 30 procent af.

Willekeurige wolken

De computermodellen waarmee wetenschappers klimaatverandering voorspellen, tonen verschillende en zelfs tegenstrijdige gevolgen van opwarming. “We weten niet exact hoe gevoelig ons klimaat is voor het broeikaseffect”, legt de Utrechtse hoogleraar Paleoceanografie Appy Sluijs uit. “Het is nog moeilijk te zeggen of de opwarming zich langzaam of snel voltrekt.” Om te begrijpen wat er verandert in een wereld met hoge CO2-concentraties onderzoekt Sluijs perioden uit het verre verleden waarin broeikasgassen de temperatuur opdreven: “Als je onze situatie vergelijkt met historische broeikasscenario’s, moet je erkennen dat het voortbestaan van de Groenlandse ijskap al heel onzeker is. Er zijn veel factoren in het spel die de uitkomst bepalen.” De chaos van natuurlijke processen zorgt voor onzekerheid: “Het gedrag van wolken is vanwege dat element van willekeur bijvoorbeeld slecht te voorspellen”, vertelt Bart Strengers van het Planbureau voor de Leefomgeving. De grootste variabele zijn wij volgens Strengers zelf. “Het succes van internationale klimaatafspraken of de snelheid waarmee we CO2-uitstoot terugdringen – dat zijn menselijke beslissingen”, zegt Strengers. “Wij kunnen klimaatverandering maken of breken.” Dan hebben we het nog niet gehad over zogenaamde feedback loops en tipping points, de bittere bijgerechten van klimaatverandering. Als bijvoorbeeld de Siberische permafrost op grote schaal smelt, komt daarbij een gigantische hoeveelheid broeikasgassen vrij. “Dan kan het ineens heel snel gaan”, zegt Appy Sluijs. Hoe eerder we uitstoot van broeikasgassen aan banden kunnen leggen hoe beter. Dat is duidelijk. Ondanks het optimisme over de grote klimaatconferentie in Parijs en de opmars van schone energie zal het in de praktijk nog wel even duren voor het zo ver is. Hoe bereiden we ons in de tussentijd voor op een warmere wereld? De veelheid aan toekomstscenario’s zaait verwarring onder beleidsmakers, investeerders en iedereen die iets aan moet met onze opwarmende planeet. Geen enkele reactie lijkt optimaal. Niets doen tot we meer weten, is geen oplossing: we bouwen continu aan steden, dijken, wegen en waterkeringen die ook over een eeuw nog boven water moeten staan. Een grote investering in een spoornet of energiecentrale is pas over decennia terugverdiend. Tegen die tijd ziet de wereld er anders uit. We moeten dus slim inspelen op de ‘diepe onzekerheid’ waarmee klimaatverandering ons confronteert, zo stelde de Wereldbank al in 2012. Wie plant of bouwt, moet rekening houden met verschillende versies van de toekomst waarvan we niet weten hoe groot de kans is dat ze werkelijkheid worden. Klinkt dat als een ingewikkelde opdracht? Dat klopt.

Kwetsbare stad

In Ho Chi Minhstad in Zuid-Vietnam zijn beleidsmakers al meer dan vijftien jaar bezig met dit probleem. Het oude Saigon is als snelgroeiende stad in de Mekong-delta met naar schatting meer dan acht miljoen inwoners, een van de meest kwetsbare kuststeden op een warmere planeet. In het regenseizoen lijdt de stad al onder regelmatige overstromingen. In de komende decennia kunnen meer neerslag, een dalende bodem en een stijgende zeespiegel grote delen van de stad permanent onder water zetten. Ho Chi Minhstad bouwt sinds de jaren ’90 aan een grote waterinfrastructuur om de gevolgen van klimaatverandering een stap voor te blijven. Alle ontwerpen maakten gebruik van de beschikbare klimaatmodellen van het IPCC en de Vietnamese overheid, maar de stad bleek voor een verkeerde toekomst te plannen. Het centrum voor Flood Control was al begonnen aan een miljardenproject voor waterbeheersing toen in 2012 bleek dat de ontwerpen tekortschoten. 6000 kilometer aan nieuwe kanalen en afvoerpijpen, 172 kilometer aan dijken en waterweringen en een poldersysteem met minstens twaalf sluizen waren volgens nieuwe scenario’s niet genoeg om het water het hoofd te bieden. Een handvol nieuwe inzichten in zeespiegelstijging, landdaling en verstedelijking, waren genoeg om de kracht van het hele plan te ondermijnen. Nog voor alle vergunningen goed en wel rond waren, was het al achterhaald. De stedelijke Commissie voor Watermanagement was zelfs bang dat de beschermingsplannen toekomstige overstromingen zouden verergeren in plaats van verhelpen. Het Nederlandse adviesbureau Royal HaskoningDHV ontwikkelde een nieuw plan voor Ho Chi Minhstad.

Dure dijken

Het nieuwe plan maakte met gebruik van computersimulaties een schatting van de stijging van de zeespiegel: van 17 centimeter in 2025 tot 75 centimeter in 2100. Michel Tonneijck, expert watermanagement van Royal Haskoning, vertelt: “Nederland gaat uit van ongeveer 60 centimeter zeespiegelstijging in de komende eeuw. Maar rijke landen kunnen verder vooruit plannen dan arme landen: een hogere dijk is meestal duurder. In Vietnam probeerden we een betaalbare oplossing te vinden voor de waterproblemen van Ho Chi Minhstad terwijl we rekening hielden met verschillende uitkomsten. We bedachten een waterstelsel dat kan worden uitgebouwd naarmate de omstandigheden beter of slechter uitvallen”, legt de inmiddels gepensioneerde Royal Haskoningingenieur Frits Dirks uit. “Als het land bijvoorbeeld sneller inzakt dan verwacht, is het mogelijk om daar op in te spelen.” Er is geen enkele garantie dat het nieuwe plan toereikend zal zijn, maar met de beschikbare toekomstscenario’s biedt het nieuwe plan de meeste flexibiliteit voor een ongewisse toekomst. Klimaatwetenschappers kunnen ons geen zekerheid bieden over hoe de wereld er over vijftig of honderd jaar uitziet. Maar binnen de marges van wat we weten kunnen ze ons wel helpen maatregelen te nemen waar we in ieder geval weinig spijt van zullen hebben. “Uiteindelijk moeten we een antwoord vinden op de vraag hoeveel risico we acceptabel vinden”, zegt Rik Leemans. “De kans dat een auto in een zwaar ongeluk terechtkomt, is een half procent, toch investeren we steeds weer in veiligere auto’s. De kans op meer dan zes graden opwarming – een desastreus scenario, dat zelfs bij gunstige klimaatafspraken nog denkbaar blijft – is ongeveer 10 procent.”

Bron: One World