Oudste gravering ooit ontdekt op half miljoen jaar oude schelp

Persbericht

Oudste gravering ooit ontdekt op half miljoen jaar oude schelp

Gepubliceerd op
3 december 2014

Onderzoekers van de universiteiten van Leiden, Wageningen, Amsterdam (VU) en Naturalis hebben op een schelp door mensen gemaakte graveringen gevonden die tussen de 430.000 en 540.000 jaar geleden gemaakt zijn. Daarmee zijn het de oudste menselijke graveringen die ooit gevonden zijn, minstens vier keer ouder dan de tot nu toe oudst bekende graveringen. Het onderzoek is zojuist gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Nature.

Onze voorouder Homo erectus op Java maakte een half miljoen jaar geleden al op verrassende wijze gebruik van zoetwatermosselen. Ze aten de schelpdieren, en gebruikten de schelpen als materiaal voor werktuigen en als ondergrond voor een intrigerende gravering. De vondsten bieden een nieuwe blik op de evolutie van menselijk gedrag. “Tot nu werd aangenomen dat het maken van dit soort graveringen voorbehouden was aan de moderne mens (Homo sapiens) in Afrika, vanaf zo’n 100.000 jaar geleden,” zegt hoofdauteur José Joordens van de Universiteit Leiden.

Datering

De ouderdomsdatering is gedaan door Jakob Wallinga van Wageningen University en Jan Wijbrans van de Vrije Universiteit van Amsterdam. Wallinga maakte gebruik van luminescentie-techniek en om de ouderdom van zand te bepalen. “Omdat de schelpen in het museum lagen konden we niet kijken naar de ouderdom van de bodemlaag waarin ze gevonden zijn,” zegt Wallinga. “We hebben daarom de ouderdom bepaald aan de hand van zandkorrels die in de schelpen waren achtergebleven. Met luminescentiedatering kunnen we bepalen wanneer zandkorrels voor het laatst aan licht zijn blootgesteld. Hiervoor meten we een klein lichtsignaaltje dat de korrels kunnen uitzenden; dit luminescentiesignaal wordt op nul gesteld door daglicht, en bouwt na begraving op onder invloed van natuurlijke radio-activiteit. Het zand was zo oud dat luminescentiesignalen verzadigd waren, waardoor het niet mogelijk was om kwartskorrels te dateren, en ook met veldspaat konden we geen definitieve datering doen. Wel konden we vaststellen dat de zandkorrels in de schelpen, en dus ook de gravering op één daarvan, minimaal 430.000 jaar oud moesten zijn.”

De Vrije Universiteit deed vervolgens onderzoek naar de vraag wanneer die zandkorrels gevormd moeten zijn. Ze zijn afkomstig uit vulkanische gebied en zo in rivieren terecht gekomen. Met behulp van de Argon-Argon techniek kon worden bepaald dat de jongste korrels 540.000 jaar geleden gevormd moeten zijn. “Zo komen we dus op een ‘window’ van een ouderdom tussen de 430.000 en 540.000 jaar,” zegt Jakob Wallinga. “Dus honderdduizenden jaren ouder dan de tot nu toe oudste graveringen.”

In totaal hebben 21 onderzoekers de honderden fossiele schelpen onderzocht. De gravering is een geometrisch patroon en alleen bij strijklicht zichtbaar. Het onderzoek heeft uitgesloten dat het patroon door dieren of door natuurlijke verweringsprocessen is veroorzaakt. Aangetoond is dat het ‘zigzagpatroon’ het werk was van Homo erectus. De functie van de graveringen is echter nog een raadsel.