Antibioticumresistentie, antibioticaresistentie

Antibioticaresistentie

Antibiotica zijn medicijnen die bacteriën doden of remmen in hun groei. Hierdoor krijgt het eigen afweersysteem de tijd om een infectie op te ruimen. Het gebruik van antibiotica in de veehouderij kan risico's met zich meebrengen voor mens en dier. Bacteriën kunnen resistent worden en die resistentie kan worden overgedragen. Dat maakt infecties moeilijker te behandelen.

In dit dossier vindt u relevante informatie over het gebruik van antibiotica, monitoring en onderzoek door Wageningen Bioveterinary Research (WBVR). 

Is antibioticaresistentie een groeiend probleem?

Bacteriële resistentie tegen veel voorgeschreven antibiotica bij mensen zonder een voorgeschiedenis van antibioticabehandeling of ziekenhuisverblijf neemt toe. Bacteriën met antibioticaresistente eigenschappen die zich op mobiele genetische elementen (plasmiden) bevinden zijn een bijzonder punt van zorg. Deze plasmiden kunnen gemakkelijk worden uitgewisseld tussen bacteriën, wat bijdraagt tot de verspreiding van antibioticaresistentie. Dit kan ook leiden tot multi-drug resistente (MDR) bacteriën. Het gebruik van antibiotica bij landbouwhuisdieren versterkt de selectie voor MDR-bacteriën. Daardoor neemt het risico van overdracht op mensen toe.

Bestaat resistentie overdracht van dier op mens?

Het is mogelijk dat antibioticaresistentie bij dieren via voedingsmiddelen kan worden overgebracht op de mens. Het is nog niet bekend in welke mate dit voor verschillende resistente bacteriën voorkomt. Dit is echter wel een belangrijke reden om het gebruik van antibiotica bij dieren drastisch te verlagen.

Hoeveel antibioticagebruik is er in de veehouderij?

Het gebruik van antibiotica binnen de dierhouderij is de afgelopen jaren sterk gedaald. In de jaren 2009 – 2019 zijn de verkopen met 69.6% afgenomen, blijkt uit het MARAN rapport 2020. Antibiotica die belangrijk zijn om infecties bij mensen te behandelen, zijn de afgelopen jaren nauwelijks meer ingezet voor dieren. De afname van resistentie in dieren laat eenzelfde afname zien als het antibioticagebruik in dieren.

Hoeveel antibiotica wordt gebruikt door mensen?

Huisartsen schreven in 2019 iets minder vaak een antibioticakuur voor als de jaren daarvoor. In ziekenhuizen neemt het totale antibioticagebruik nog licht toe. Dit blijkt uit het NethMap-MARAN rapport 2020 (samenwerking met RIVM). Vergeleken met andere landen wordt er in ons land relatief weinig antibiotica voorgeschreven voor mensen. Ook het aantal resistente bacteriën is de afgelopen jaren in ons land stabiel.

Waarom is onderzoek nodig?

Al is het gebruik van antibiotica bij dieren de laatste jaren sterk gedaald en het gebruik door mensen stabiel, toch blijft onderzoek naar het gebruik en resistentie wenselijk. Dit zorgt ervoor dat we de juiste maatregelen kunnen treffen die ervoor zorgen dat Nederlanders goed behandeld kunnen blijven met antibiotica tegen bacteriële infecties.

Wat onderzoekt WBVR?

Wageningen Bioveterinary Research bestudeert het optreden, de verspreiding en preventie van antimicrobiële resistentie bij bacteriën van dierlijke oorsprong. Daarbij gebruiken we de allernieuwste technieken, zoals:

  • Sequentiëring van alle antibioticaresistentiegenen in een populatie (resistoom)
  • Genotypering van resistente bacteriën en plasmid
  • Traditionele resistentietests en risicobeoordelingsstudies

We hebben speciale micro-arrays beschikbaar om de aanwezigheid van resistentiegenen in een microbiële populatie te bepalen.

Ook hebben we een belangrijke rol in monitoring als het Nationaal Referentie Laboratorium voor antibioticaresistentie in dieren. Dit brengt een groot aantal taken met zich mee zoals het beheer van stammencollecties en het houden van ringonderzoeken. Deze laatste onderzoeken hebben als doel om gevoeligheidstesten uitgevoerd op veterinair diagnostische laboratoria verder te standaardiseren. Verder adviseert WBVR de overheid over Carbapenemase resistente bacteriën in dieren en coördineert de nationale monitoring.

Gevoeligheidstesten

WBVR adviseert om als standaardmethode de Europese disktest te gebruiken voor de gevoeligheidstesten voor antibiotica op veterinaire laboratoria. Dit is in overleg bepaald met de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD) en het Veterinair Microbiologisch Diagnostisch Centrum (VMDC) van Universiteit Utrecht.

Europese disktest

De Europese disktest wordt wereldwijd toegepast in humane diagnostiek en is in grote lijnen identiek aan door het Clinical Laboratory Standards Institute (CLSI) beschreven methode. De test is ontwikkeld door EUCAST (European Committee on Antimicrobial Susceptibility Testing). In de humane microbiologie in Europa worden de EUCAST criteria als de standaard beschouwd.

Methodiek en tabellen voor de criteria

Methode: Europese disktest: 0.5 McFarland onverdund op Mueller-Hinton agar met paper disks

In onderstaande tabellen zijn op 22 oktober 2019 enkele wijzigingen doorgevoerd. De veranderingen staan in rood lettertype.

    Tabel criteria disk diffusie (PDF, 2019)

    Carbapenemase resistente bacteriën

    Wageningen Bioveterinary Research adviseert sinds 2012 de overheid over Carbapenemase resistente bacteriën in dieren en coördineert de nationale monitoring daarvan in Nederland.

    Hoewel deze bacteriën in Nederlandse veehouderij en in gezelschapsdieren (nog) niet voorkomen, is de kans dat deze bacterie geïntroduceerd wordt en zich onder dieren zal verspreiden reëel. De resultaten van de surveillance geven inzicht in het landelijke voorkomen en mogelijke verspreiding van deze resistente micro-organismen.

    Microbiotasamenstelling

    Antimicrobiële resistentiegenen zijn wijdverspreid in bacteriepopulaties, zoals intestinale of orofaryngeale microbiota. Resistentiegenen kunnen daarom worden uitgewisseld tussen commensalen en pathogenen binnen deze gemeenschappen. WBVR bepaalt de microbiotasamenstelling en het resistoom van verschillende bacteriegemeenschappen. Ook het effect van interventies die de microbiotasamenstelling beïnvloeden (zoals voer en probiotica) op antimicrobiële resistente organismen en het aantal resistentiegenen nemen we mee in onze studies.

    Rol Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa)

    De Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa) is een onafhankelijk instituut dat indicatoren vast stelt voor verantwoord antibioticagebruik in de dierhouderij. De SDa geeft opdracht voor de aanlevering van gebruiksgegevens en houdt toezicht op de kwaliteit van de gegevens en de verbetertrajecten. Het onafhankelijke SDa-expertpanel bestaat uit wetenschappers uit de humane geneeskunde, de veterinaire wetenschap en de epidemiologie. Dit expertpanel stelt benchmarkindicatoren voor verantwoord antibioticumgebruik vast op basis van wetenschappelijk onderbouwde methodes.

    Publicaties antibioticaresistentie

    Links antibioticaresistentie