Project

Beekdalbreed Hermeanderen. Winst in ecologische waterkwaliteit door innovatieve sturing op hydromorfologie in beeksystemen

In heel West-Europa zijn beken in de afgelopen eeuw rechtgetrokken, vastgelegd, gestuwd en aangepast aan een zo groot en snel mogelijke afvoer van water.

Samen met de eutrofiëring heeft dit geleid tot een sterke afname in de ecologische kwaliteit van beken, maar ook tot problemen met overstromingen benedenstrooms door de versnelde waterafvoer. De gevolgen van klimaatverandering zullen deze situatie in de toekomst verder verslechteren. Het internationale antwoord hierop is beekherstel om de ecologische waterkwaliteit en retentiecapaciteit van beeksystemen te verbeteren. Nederland speelt hierbij een leidende rol, waarbij beekherstel plaatsvindt in het kader van zowel de Kaderrichtlijn Water (KRW) als Waterbeheer van de 21e Eeuw (WB21).

De invulling van beekherstel varieert van het aanleggen van natuurlijker oevers tot het graven van nieuwe profielen. Vaak wordt gekozen voor hermeanderen met een tweefasen, plas-dras of verkleinde beekbedding. Recent onderzoek wijst uit dat ecologische kwaliteitsverbetering door de huidige aanpak van beekherstel sterk achterblijft. Daarbij valt op dat in het verleden vooral grote aandacht uitging naar beekmorfologie, maar dat stroming en de mate van gebruik van de beekdalbodem voor inundatie minder in beeld waren. Morfologie en hydrologie kunnen echter niet los van elkaar worden gezien en de meest succesvolle beekherstelprojecten uit het verleden waren die waarin een meer integraal herstel werd uitgevoerd over het hele beekdal.

Doel van dit project is de ontwikkeling van aanvullende maatregelen die nodig zijn om de morfologie, hydrologie en de samenhang daartussen te verzorgen om zo de hermeanderingsprojecten succesvoller en effectiever te maken.De hypothese is dat juist de aanpak van de sturende abiotische factoren, rekening houdend met de biotische aspecten van metapopulaties, dispersie en connectiviteit, de slagingskans van ecologisch herstel aanzienlijk vergroot. Deze hypothese vraagt om toetsing. Daarnaast vragen waterbeheerders vuistregels voor ecologisch beekherstel. Tenslotte vraagt het Agentschap NL de te ontwikkelen kennis opschaalbaar te maken naar alle Nederlandse beken en laaglandbeken in Noordwest-Europa. Tevens vragen ze een zodanige aanpak dat Nederland over de ‘know-how’ gaat beschikken die ertoe leidt dat ze in de toekomst haar leidende rol in het waterbeheer zal behouden.

Resultaten 2012

  • Afvoereffecten worden pas zichtbaar als lange (veel langere dan de onderzochte trajecten) trajecten worden gehermeanderd.
  • De meeste nieuwe soorten en zaden komen via overstroming met beekwater het herstelde gebied binnen.
  • Stromingscondities zijn belangrijk zijn en hermeandering met verkleind profiel verbetert de stromingscondities en habitatheterogeniteit sterk.
  • Het inbrengen van dood hout is een zeer effectieve methode om plaatselijk de habitatheterogeniteit en stromingsvariatie in de beek te verhogen.

Beoogde resultaten

  • Diverse publicaties in verschillende media over de ecologische effecten en gebruikservaringen van de verschillende beekdalbrede hermeanderingsprojecten en -experimenten.
  • Aanbevelingen voor de verdere implementatie en toepassing binnen en buiten Nederland.
  • Twee symposia Beekdalbreed hermeanderen in kader Platform beek- en rivierherstel.
  • Handleiding voor succesvol, vernieuwend beekherstel, die zowel in binnen- en buitenland toegepast kan worden om ecologische waterkwaliteit te verbeteren en KRW doelen te behalen (eindproduct 2014).  
  • Versterking en vermarkting van de internationale leiderspositie van Nederland in het waterbeheer door  innovatieve praktische en theoretische kennis en praktische vaardigheden
  • Proefschrift met vijf wetenschappelijk gerefereerde artikelen.

Onderzoek naar mechanismen die laaglandbeken natuurlijk doen functioneren en de invloed van hydromorfologie (meanders, dood hout) op het ecosysteem  zijn op dit moment zeer belangrijke thema’s binnen het aquatisch ecologische onderzoeksveld aangezien er wereldwijd een sterke degradatie van habitatheterogeniteit in stromende wateren plaatsvindt. Er is echter nog niet veel bekend over de rol van hydromorfologie in het functioneren van beekdalecosystemen. Onderzoek naar de laaglandbeken is zeer belangrijk, omdat deze het meest aangetast zijn in de Europese laagvlakte. De rol van hydromorfologisch herstel en de rol van biologische interacties (metapopulaties, connectiviteit en dispersie) hierbij zijn de onbekenden die echter ingevuld moeten worden om verkracht en weerstand echt te begrijpen en voor de praktijk te sturen. Op internationaal vlak, groeit de aandacht voor deze drie componenten sterk. We nemen deel in het EU project WISER dat aansluit op dit project. In WISER worden dezelfde thema’s aangepakt op Europees niveau. Inhoudelijk sluit dit project aan op het EU-REFRESH project. Beide projecten waarborgen de internationale context van het onderhavige project.

Werkwijze

De innovatieve oplossingsrichting, die in dit project wordt gebruikt speelt in op het verbeteren van de veerkracht en weerstand van laaglandbeken in praktijk hermeanderingsprojecten door:

  •  inmiddels getroffen maatregelen te  optimaliseren
  • de functionele eisen van indicatoren te kwantificeren
  • waar nodig aanvullende maatregelen te identificeren
  • deze functionele eisen en aanvullende maatregelen in praktijk te toetsen

Doel is het bereiken van een gedempte dynamiek in de afvoer (het door het jaar aanwezig zijn van redelijk constante stroming) van een beek en tegelijk een grote morfologische variatie. Dit kan bereikt worden door het ruimte geven aan inundatie, het omleiden van hoge afvoeren of het verbeteren van de morfologie in de beekbedding. In de praktijk worden in dit project aanvullende maatregelen toegepast voor ieder van de vier typen hermeanderingsmaatregelen (twee-fasen bedding, hermeandering met plas-dras profiel, vrij loop in ondiepe, brede bedding, houtinbreng) in tien  praktijkprojecten voor hermeandering. De resultaten van ecologisch herstel worden in deze praktijkprojecten voor hermeandering gemonitord en geëvalueerd. Daarbij wordt de kans op het behalen van een hogere EKR-score en de kosteneffectiviteit van de innovatieve maatregel berekend. Het kwantificeren van hydromorfologische eisen van KRW- kwaliteitselementen behorende bij de aanvullende maatregelen vindt plaats d.m.v. simulatie-experimenten. Tussentijdse resultaten worden gebruikt om de praktijkprojecten voor hermeandering bij te sturen. Vuistregels voor ecologisch beekherstel worden opgesteld en opgeschaald naar alle Nederlandse beken en laaglandbeken in noordwest Europa. De volgende fasen zijn voorzien in de praktijkexperimenten:

Voor 2012 wordt voorzien: - De eerste resultaten van praktijk- en simulatie-experimenten worden gerapporteerd. - Uit de praktijkprojecten voor hermeandering wordt de tussentijdse ecologische winst en kosteneffectiviteit afgeleid. - De te onderzoeken beekdalbreed heringericht beektrajecten vormen tevens de demonstratieprojecten die als voorbeeld kunnen dienen voor anderen. Excursies worden georganiseerd naar betreffende projecten.