Waalzinnig, waalweelde

Project

Legitimatie van de nevengeul Varik Heesselt

In opdracht van de vereniging Waalzinnig heeft de Wetenschapswinkel onderzoek gedaan naar wetenschappelijke en procesmatige onderbouwing van de nevengeul bij Varik en Heesselt. Deze bypass schampt het dorp Varik waardoor veel gezinnen hun huis zullen moeten opgeven, en tevens komen Varik en Heesselt op een eiland te liggen. Hij is daar voorzien om hoogwaterafvoeren, die het gevolg kunnen zijn van klimaatverandering, op te vangen en de veiligheid van Nederland te waarborgen. In het onderzoek is gekeken naar de werkwijze en de aannames van de wetenschappelijke onderbouwing van de in 2100 verwachte 18.000 m3/s water die via de Rijn bij Lobith ons land binnen komt, alsmede de wijze waarop legitimatie voor het aanleggen van de nevengeul al of niet is verworven in het planproces.

In het onderzoek gaat het om de voorspelling van de effecten van klimaatverandering op de afvoerkarakteristieken van de Rijn. Hierover bestaan grote onzekerheden, want klimaatverandering staat bekend als een zogenaamd ‘wicked problem’. Wicked houdt in dat het zo goed als onoplosbaar is, omdat het te complex is om in zijn geheel te overzien, grote onzekerheden bevat en omdat de parameters van het probleem onderling sterk afhankelijk zijn. In het onderzoek is nagegaan hoe er met die onzekerheden is omgegaan, zowel in de wetenschappelijke onderbouwing van de maatgevende afvoer, alsmede in het planproces rondom de nevengeul. In het planproces is geanalyseerd hoe burgers zijn betrokken, welke rol er is ingenomen door de volksvertegenwoordiging en hoe het beleid inzake overstromingsrisico’s in de praktijk is vormgegeven.

Resultaten

De onderzoekers constateren dat bij de planvorming rondom de nevengeul bij Varik-Heesselt het zoeken naar zekerheden prominenter aan bod is gekomen dan het inzichtelijk maken van onzekerheden. Zo is het bijvoorbeeld de vraag of met voldoende mate van detail kan worden voorspeld hoe de rivier zich in 2100 zal gedragen. Het technische (model)instrumentarium om rivierafvoeren te voorspellen is namelijk nog te veel in ontwikkeling. Het is derhalve nog onzeker of de verwachte maximale hoogwaterafvoer bij Lobith in 2100 (18.000 m3 per seconde, ofwel 6.000 m3 meer dan de tot nu toe hoogst gemeten afvoer), die de technische onderbouwing vormt van de plannen bij Varik, realistisch is. Het beleid zou daarom enige terughoudendheid moeten betrachten bij het ver vooruit plannen, althans terughoudend moeten zijn met ingrijpende en onomkeerbare maatregelen met relatief grote gevolgen voor de bewoners van het gebied.

Waterafvoer

Een afvoer van 18.000 m3 is ook twijfelachtig omdat bij een waterdoorvoer van ruim 14.000 m3 per seconde de dijken in Duitsland al zullen overstromen, waardoor de waterafvoer naar Nederland zal worden ‘afgetopt’. Uit het onderzoek is echter duidelijk geworden dat het Nederlandse en het Duitse hoogwaterbeleid voor de Rijn onvoldoende op elkaar zijn afgestemd, hoewel dat volgens Europese afspraken wel zou moeten. Volgens die afspraken mag Duitsland problemen bij de hoogwaterafvoer niet afwentelen op Nederland. Het argument dat Nederland het eigen hoogwaterbeleid niet afhankelijk wil maken van het Duitse beleid staat op gespannen voet met de afspraken binnen de Europese Unie, die inhouden dat de problemen niet per land maar per stroomgebied zouden moeten worden aangepakt.

Onderbouwing van de planvorming

De planvorming van dit soort grote projecten gaat altijd gepaard met grote onzekerheden, omdat niemand precies kan voorspellen wat de gevolgen zijn van klimaatverandering voor de afvoer van rivierwater op de (zeer) lange termijn. Maar juist daardoor is het voor de onderbouwing van de planvorming extra belangrijk dat helder wordt gemaakt op basis van welke argumenten er wordt toegewerkt naar bepaalde oplossingen, zeker als die oplossingen gepaard gaan met hoge kosten en ingrijpende gevolgen voor burgers. Alleen dan namelijk kunnen burgers en lokale politiek daadwerkelijk meepraten en betrokken worden bij de plannen in hun eigen woonomgeving.

Democratische beginselen

Tot slot (en wellicht op de eerste plaats) is duidelijk geworden dat er bij de besluitvorming niet of nauwelijks aandacht is gegeven aan de begrijpelijke angsten en wensen van de lokale bevolking. Alternatieven voor de nevengeul zijn niet of nauwelijks onderzocht. Het mag in democratisch opzicht niet zo zijn dat de meest direct betrokkenen bij een dergelijk groot en ingrijpend project het gevoel hebben dat het hen overkomt en dat zij geen enkele rol spelen bij de besluitvorming over hun eigen woonomgeving. Het uitsluitend hanteren van technische argumenten om de bevolking (en lokale politici) te overtuigen van de juistheid van de gekozen maatregelen met de schijn van zekerheden zijn niet in overeenstemming met onze gangbare democratische beginselen.

Onvoldoende transparant

Samenvattend kan dus worden gesteld dat de onderbouwing van de noodzaak van de aanleg van een nevengeul bij Varik-Heesselt onvoldoende transparant is om deze democratisch te legitimeren. De besluitvorming lijkt zich nu louter te voltrekken rondom technische vraagstukken. Het geven van voorrang aan technische argumenten boven het bediscussiëren van de omgang met onzekerheden draagt bij aan een sterke mate van ‘depolitisering’, waarmee politieke invloed op de maatschappelijke besluitvorming ten onrechte wordt verkleind. Hier zou de rol van de landelijke politiek (lees: Tweede Kamer) groter kunnen en moeten zijn dan tot nu toe het geval is geweest.