Project

Radar en camera's voor vogelbeheer Waddenzee

Om wadvogels goed te kunnen beschermen is het belangrijk om te weten waar, wat en hoeveel ze op het wad eten. Onderzoekers van IMARES leggen alles vast met videocamera’s en een mobiele vogelradar.

In het najaar verblijven tien tot twaalf miljoen trekvogels op de Waddenzee, zoals zij dat ook in het voorjaar doen. Die gigantische vogeltrek maakt de Waddenzee tot één van de belangrijkste natuurgebieden ter wereld. Sinds 2009 staat het gebied op de Werelderfgoedlijst van de Verenigde Naties. Voor de trekvogels is het van levensbelang dat zij ongestoord kunnen rusten en foerageren op de wadplaten. We weten nog weinig van hun vliegbewegingen en de plekken waar zij aan hun voedsel komen. Onderzoekers van IMARES leggen die vlieg-, rust- en foerageerbewegingen continu en op afstand vast met behulp van videocamera’s en mobiele vogelradar. De informatie die zo beschikbaar komt vormt de basis voor een nog beter beheer van de Waddenzee. Het maakt ook een verstandige afstemming mogelijk tussen enerzijds ruimte voor trekvogels en anderszins activiteiten zoals visserij en recreatie. Daarmee draagt Wageningen UR bij aan de kwaliteit van leven.

Onderzoek IMARES

Om wadvogels goed te kunnen beschermen is het belangrijk om te weten waar, wat en hoeveel ze op het wad eten. Schelpdieren en wormen in de bodem van het wad vormen het belangrijkste voedsel voor wadvogels. Maar niet overal op het wad vind je evenveel voedsel en sommige voedselbronnen zijn slechts een deel van het jaar beschikbaar. Hoewel we heel goed bijhouden hoeveel vogels er in totaal zijn in het waddengebied, weten we niet precies waar de verschillende vogelsoorten hun voedsel vinden. Dit komt doordat het Waddengebied onder invloed staat van de getijden. Door de verschillen in waterstand verandert de verspreiding van vogels steeds weer. Daarnaast zijn er grote verschillen in aantallen en in verspreiding van de vogels in de loop van het seizoen.

Als mensen steeds weer het Wad op zouden gaan om deze steeds veranderende verspreiding in beeld te brengen, zou veel te veel verstoring optreden. En verder kun je alleen waarnemen als het weer niet te slecht is, maar juist met slecht weer hebben de vogels het moeilijk en is het ook belangrijk om te weten waar ze hun voedsel vinden. Bovendien kunnen wij mensen ‘s nachts de vogels niet bekijken. Dat is onhandig, want vogels zijn dag en nacht bezig met voedselzoeken; ook ‘s nachts vallen de wadplaten droog.

Radarbeeld van de vogelradar. De lichtblauwe lijnen zijn de vliegpaden van vogels boven Balgzand.
Radarbeeld van de vogelradar. De lichtblauwe lijnen zijn de vliegpaden van vogels boven Balgzand.

Vogelradar

Om het vlieggedrag van de vogels te bestuderen maken we gebruik van een vogelradar, de Robin Bird Radar. Deze radar heeft zeer bijzondere software om specifiek vliegende vogels waar te nemen. Voor een radar is een vogel een ‘vliegende zak met water’. Uit alle reflecties die de radar ontvangt filtert die de bewegende objecten en op deze wijze ziet die ook de ‘vliegende waterzakken’. De Robin-software maakt dan vliegpaden van de waargenomen vogels zichtbaar.

Vliegpaden van gezenderde scholeksters boven Balgzand.
Vliegpaden van gezenderde scholeksters boven Balgzand.

De vogelradar kijkt uit over het Balgzand, een complex van wadplaten tussen Den Helder en Den Oever (Texel). De radar staat opgesteld op het terrein van de Koninklijke Marine (zie Alle Hens juni 2010). Vogels zoeken hun voedsel bij laag water, wanneer de wadplaten zijn drooggevallen, en rusten bij hoogwater. We volgen de vogelvliegbewegingen van de wadvogels zeven dagen in de week, 24 uur per dag. Hiermee kunnen we de precieze timing bekijken van het vlieggedrag gerelateerd aan de getijcyclus, dag/nacht, weersomstandigheden en seizoensveranderingen. Een belangrijk onderdeel van de studie is om uit te zoeken tot op welke afstand de radar in staat is om individuele of groepen vogels waar te nemen. Hiervoor doen we validatietellingen: met een groep van waarnemers schrijven we op welke vogels we zien vliegen, hoeveel het er zijn en wat hun vliegpad en hoogte is. Deze waarnemingen vergelijken we met de radar-vliegpaden. Ook hebben we vijf scholeksters uitgerust met een GPS-zender op hun rug. Van deze vijf vogels weten we dus ook exact waar ze vliegen en deze vliegpaden leggen we over de radar-vliegpaden. Zo komen we te weten tot op welke afstand de radar de scholeksters nog ziet, en of dat afhankelijk is van hun vliegrichting.

Videocamera

De Hoge resolutie videocamera met IR-LED lampen
De Hoge resolutie videocamera met IR-LED lampen

Midden op het wad staat, op een lange paal, een videocamera opgesteld. Deze camera maakt hoge resolutie videobeelden, beter dan HDTV. Ook is die uitgerust met infrarode lampen zodat we ook ’s nachts tot op 200 m afstand de vogels kunnen herkennen. De lampen zijn LED-lampen om energie te besparen, want er is geen stopcontact in de buurt. De stroom komt van zonnepanelen,’s nachts leveren brandstofcellen de energie. Alle beelden worden met draadloos WiFi overgestuurd naar IMARES Texel, acht kilometer verderop. Deze combinatie van technieken is state-of-the-art en is geleverd door Outersight Ltd.

Met de videocamera volgen we foeragerende vogels zeven dagen per week, 24 uur per dag. Rondom de camera zijn 16 vakken uitgezet en ieder vak wordt door de camera, geheel automatisch, 30 seconden gefilmd. De locatie van de camera is zo gekozen dat er verschillende milieus bekeken kunnen worden.

Nachtbeeld van foeragerende Scholeksters
Nachtbeeld van foeragerende Scholeksters

Vlak bij de camera ligt een mosselbank, er is een hoge zandige rug, een middelhoog deel met zand/slib en een laag slibbig deel. De soortensamenstelling van bodemdieren in deze vakken wordt bemonsterd en onderzocht. De beschikbaarheid van verschillende voedselbronnen en de duur van droogvallen bepaalt mede welke vogelsoorten in welke hoeveelheden aanwezig zijn.

Uiteindelijk willen we de gegevens van de vlieg- en foerageerbewegingen aan elkaar koppelen en hiervan een model maken. Hiermee kunnen we dan voor de gehele Waddenzee voorspellingen maken waar en wanneer de vogels er verblijven. Dit vormt de basis voor een wijs beheer van de Waddenzee.