Food for Thought project: Zonder malaria meer voedsel

Project

SolarMal: Zonder malaria meer voedsel

Elke minuut sterft er een kind door malaria. De ziekte kost Afrika 12 miljard dollar per jaar aan gezondheidszorg en verloren (landbouw) productiviteit. Malaria terugdringen zonder gebruik van insecticiden is van essentieel belang voor de wereldvoedselproductie.

Via de campagne Food for Thought, Thought for Food kan Willem Takken in de praktijk een geurmengsel uittesten dat twee keer zoveel muggen aantrekt als de mens en zo de verspreiding van malaria tegengaan. Wageningen UR kan met dit onderzoek een knelpunt in de wereld helpen oplossen.

Willem Takken: ‘De Wereldgezondheidsorganisatie WHO streeft naar uitroeiing van malaria in 2050. Hierbij wordt ingezet op ontwikkeling van vaccins tegen de parasiet en op bestrijding van verspreiders van de parasiet, de muggen. De strategie van het Wageningse onderzoek is om binnen dit plan een werkzame, veilige oplossing te vinden voor de bestrijding van de mug.'

‘Je schrikt je lam van het aantal kleine kinderen dat in ziekenhuizen ligt te sterven,’ zegt Takken. Malaria is het grootste knelpunt in de ontwikkeling van Afrika. ‘Als volwassenen vier keer per jaar een malaria-aanval doormaken, kunnen ze niet werken. Dan komt de oogst in gevaar.’

Prof. dr.ir. Willem Takken, hoogleraar Medische en veterinaire entomologie
Prof. dr.ir. Willem Takken, hoogleraar Medische en veterinaire entomologie

Lees meer over het doel van het onderzoek

Muggen vangen

'We gaan uittesten of de geurstoffen voldoende krachtig zijn om de muggen in de val te lokken. We hebben bewezen dat we met onze vallen twee tot drie keer zoveel muggen aantrekken als de mensen die ernaast liggen te slapen. Nu we op laboratoriumschaal hebben laten zien dat dat kan, moet er op grotere schaal onderzoek worden verricht. De uitdaging is om uit te zoeken wat het minimum aantal geurvallen is, dat je nodig hebt om de muggenpopulatie omlaag te brengen. Heeft elk huis zo’n val nodig of is een paar verspreid door het dorp voldoende?'

Malaria voorkomen

'Muggen wegvangen lijkt een simpele oplossing, maar dat moet natuurlijk wel leiden tot het echt voorkomen van de malaria. Dorpelingen krijgen nu tot wel 5000 muggenbeten per jaar, en ongeveer 5% van die muggen is met parasieten besmet. Dat betekent, dat iemand zo’n 250 nieuwe besmettingen per jaar kan oplopen. In het project gaan we meten hoeveel muggen we minimaal moeten vangen om malaria te voorkomen. We streven ernaar het aantal besmettelijke beten tot minder dan 1 per jaar te verlagen. Dan wordt malaria beheersbaar.'

Zonder gif

'Het innovatieve van deze methode is dat hij gifvrij is. In de geurval wordt de mug gedood door een schimmel die onschadelijk is voor mens en dier. De strategie die de Wereldgezondheidsorganisatie op dit moment toepast, is gebaseerd op het verstrekken van geïmpregneerde klamboes en anti-malaria middelen. Daar kleven twee grote bezwaren aan: de muggen worden resistent tegen de insecticiden op de klamboes en de parasiet wordt resistent tegen de medicijnen. Het is een wedloop tegen de klok, die we denk ik gaan verliezen. Op dit moment is zelfs de wereldwijde ban op DDT tijdelijk opgeheven om malaria te kunnen bestrijden. Dat is toch een rampscenario? Er moet dus een alternatief komen en wij denken die in handen te hebben.’

muggenval1.jpg

Geurval

Zijn team ontwikkelde met steun van de Bill and Melinda Gates Foundation een geurmengsel dat twee keer zoveel muggen aantrekt als een mens. Daarmee kunnen muggen buitenshuis in een val gelokt worden. In de geurval wordt de mug gedood door een schimmel. Takken: ‘De schimmel is ongevaarlijk voor de mens. We willen op een eiland in het meer van Victoria onderzoeken hoeveel muggen we moeten vangen om het aantal malaria infecties drastisch te laten dalen. Het gaat om een grootschalige studie onder 30.000 mensen die vaak jaarlijks een aanval van malaria doormaken.’ De energie voor de muggenvallen komt van een zonnepaneel. Bijkomend voordeel: kinderen kunnen bijlamplicht huiswerk maken.

Takken vertelt dat tot zijn schrik dat zelfs de wereldwijde ban op het gebruik van DDT tijdelijk is opgeheven om malaria te bestrijden. ‘Het zou fantastisch zijn als we met dit proefproject kunnen demonstreren dat er effectieve, gifvrije methoden van bestrijding zijn. Wageningen UR kan met dit project een knelpunt in de wereld helpen oplossen, een doorbraak creëren. Wij doen al 15 jaar toegepast en fundamenteel onderzoek naar malaria en het gedrag van insecten en hebben daar toonaangevende resultaten mee behaald. We werken nauw samen met instituten in de tropen. Ik hoop dat een producent van zonnepanelen gaat meedoen en dat anderen gaan helpen dit mogelijk te maken.’

Actueel

Projectomschrijving

malaria_642.jpg

Wat is de opzet van het onderzoek?

Willem Takken: ‘We gaan een grote proef doen op een eiland in het Victoria meer, Rusinga Island, met 32.000 inwoners en circa 7.500 huishoudens. Ik wil eerst in snel tempo met die muggevallen achterhalen waar de hotspots van de besmettingen zitten. Er zijn altijd een paar dorpen of gezinnen die veel meer bijdragen aan de besmettingen dan anderen. In het tweede jaar gaan we vanaf één kant van het eiland beginnen om zoveel mogelijk huizen van lokvallen te voorzien. Dat geeft het voordeel dat je aan de andere kant van het eiland kunt meten, wat er gebeurt als je niets doet en weet je snel of je aanpak effectief is of niet. Dan kunnen we de aanpak waar nodig tussentijds nog bijsturen. Na vijf jaar is het hele eiland voorzien en verwachten we definitief het bewijs van de effectiviteit van deze aanpak te leveren.

We gaan de muggenvallen naast de huizen plaatsen, zodat je de muggen niet naar binnen lokt maar juist buiten wegvangt voordat ze een kans hebben de mens te bijten.

Er is nog een bijkomend voordeel: de vallen hebben elektriciteit nodig, daarvoor zetten we een zonnepaneel op het dak. Met de stroom die dat zonnepaneel levert kunnen we in huis een lamp verlichten. Dan kunnen kinderen hun huiswerk maken.’

Resultaat

malaria_pict0104.jpg

Wat is het effect van dit project op de wereldvoedselproductie?

Willem Takken: ‘Het effect van de ziekte malaria op de landbouwproductie wordt enorm onderschat. Ziekte leidt tot verzwakking, en daarmee tot minder mogelijkheden om aan voedselproductie bij te dragen. Doordat kinderen met malaria naar een ziekenhuis moeten, kunnen hun ouders niet op het land werken en neemt de voedselproductie af. Als die ouders dan zelf ook 4 tot 5 keer per jaar malaria-infecties doormaken, zijn ze zelf ook zo’n 6 weken niet tot werken in staat. Er moeten arbeidskrachten worden ingehuurd of de oogst gaat verloren. Een Afrikaans huishouden verliest 10% van zijn jaarlijkse inkomsten door malaria. Als dat in Nederland zou gebeuren door de griep, zou het land in rep en roer zijn.

Daarbij komt dat gezonde mensen sneller bereid zijn om te investeren. Als je steeds bezig bent om het geld dat je verdiend hebt in gezondheidszorg te stoppen, dan verlies je op een gegeven moment de moed om innovatieve productiesystemen te ontwikkelen. Dus voor mij is het verband tussen landbouw en malaria evident.

Het terugdringen van malaria staat niet voor niets in de tien millennium-doelstellingen die de VN geformuleerd heeft.

Wat kan dit project maatschappelijk betekenen?

Willem Takken: ‘800 kinderen per dag sterven aan malaria, de ziekte kost in Afrika 10% van de landbouwproductiviteit en er worden zeer schadelijke insecticiden ingezet voor de bestrijding. Ik geloof heilig in ons concept. Bewezen is dat je die muggen met lokstoffen kunt manipuleren. Als ik kan aantonen dat het in Afrika effectief is, dan zal de industrie klaarstaan. Maar ze willen eerst het bewijs zien dat het werkt in de praktijk. We richten ons nu op malaria in Afrika. Maar als het goed werkt, kan het ook elders gebruikt worden om muggen te bestrijden. Het zou toch geweldig zijn als we dat vanuit Wageningen voor elkaar krijgen!’

Achtergrond en historie

afrikaansgezinetenkoken1.jpg

Wat zijn de kenmerken van malaria?

Malaria wordt veroorzaakt door een parasiet die overgedragen wordt door muggen. Kenmerkend voor malaria zijn de koortsaanvallen, gepaard gaand met koude rillingen en soms braken. Malaria kan (door het verloren gaan van veel rode bloedcellen) vergezeld gaan van bloedarmoede. Als de ziekte niet direct behandeld wordt met effectieve medicijnen kan het de dood tot gevolg hebben. Malaria Tropica is de meest voorkomende en de ernstigste variant, omdat hierbij vaak allerlei nauwe bloedvaten van vitale organen verstopt raken. Zelfs opgenomen in een goed ziekenhuis, overlijden tussen de 15 en 20% van alle patiënten die dit stadium van malaria hebben, de meerderheid jonger dan 5 jaar. Zonder zulke zorg is de sterftekans zo’n 95%.

Wat is er aan dit project vooraf gegaan?

Willem Takken: ‘We werken al jaren aan lokstoffen. Bij de TseTse vlieg, verspreider van de dodelijke slaapziekte, hebben we jaren geleden lokvallen gemaakt die ruiken als een koe. Daarmee konden we ze letterlijk in de val lokken en de ziekteverspreiding tegengaan. Ze worden nu nog gebruikt in de veehouderij. Dat concept willen we ook op malariamuggen toepassen. We hebben in Wageningen bewezen dat je ook malariamuggen met geurstoffen kunt aantrekken. Maar dan ben je er nog niet, want mensen produceren 400 geurstoffen en ga daaruit maar de meest essentiële isoleren. We zijn nu sinds een jaar zover dat we uit ons onderzoek een geurmengsel ontwikkeld hebben van een beperkt aantal stoffen waarmee je muggen echt effectief kunt wegvangen.’

Wie is Willem Takken?

Ik ben een insectendeskundige (entomoloog) opgeleid in Wageningen en werk aan insecten die schadelijk zijn voor de gezondheid. Twintig jaar geleden ben ik begonnen om me te verdiepen in het gedrag van malariamuggen. Indertijd wisten we daar nog weinig of niets van. Ik heb 10 jaar gewerkt in programma’s van de Verenigde Naties in Afrika aan de bestrijding van ziekteoverdragende insecten. Ik ben in 1987 teruggekomen naar mijn, Wageningen University, om onderwijs te geven aan studenten en onderzoek te doen.

Ik zie malaria als een van de grootste gevaren voor de volksgezondheid in derdewereldlanden. Op dit moment sterft elke 30 seconden een kind aan malaria. Ik heb gewoond in Mozambique, Nigeria, Burkina Faso en Tanzania. Je hoeft maar een ziekenhuis in te lopen of je schrikt enorm van het aantal kleine kinderen dat daar ligt.

In de regentijd, als het muggentijd is, liggen er zes kinderen overdwars in één bed met allemaal zo’n infuus in hun hoofd, kleine kindertjes tot twee jaar. Je weet dat enkelen van hen het niet gaan redden. Dan gaat er wel iets door je heen.

De kracht van Wageningen UR

malaria_0004.jpg

Waarom kan juist Wageningen UR bij deze oplossing een belangrijke rol spelen?

Willem Takken: ‘Dit onderzoek past in onze Wageningse traditie. We denken goed na over de maatschappelijke functie van onderzoek en ik vind dat je als wetenschapper niet je kop in het zand kunt steken door alleen maar wetenschappelijke vragen te beantwoorden en te publiceren om te publiceren. Dat zijn we aan de maatschappij verplicht. Onderzoeksgeld is schaars en er liggen tal van dringende vragen die opgelost moeten worden.

De leerstoelgroep Entomologie (insectenkunde) wordt wereldwijd erkend als een toonaangevende groep op haar vakgebied. Ongeveer 35 medewerkers, waaronder vijf hoogleraren, houden zich bezig met fundamenteel en toegepast onderzoek gericht op o.a. interactie tussen planten en insecten, biologische bestrijding van insecten, gedrag van insecten en hun natuurlijke belagers, ecologie, reproductiemechanismen, populatiebiologie en kweek van insecten voor humane en dierlijke consumptie. Professor en teamleider Marcel Dicke won in 2007 de Spinozaprijs, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland.’

Wie zijn de partners in dit project?

Willem Takken: ‘We gaan het onderzoek uitvoeren samen met een partnerinstituten in Kenia, het International Centre of Insect Physiology and Ecology (ICIPE) en het National Institute for Medical Research (KEMRI). We werken al heel lang samen met beide instituten en dat bevalt over en weer heel goed. Zij zorgen ook voor de link met het gezondheidsonderzoek. Na installatie van de muggenvallen worden vier maal per jaar bloedtests afgenomen om vast te stellen in welke mate de malaria-infectie afneemt.

Het onderzoek naar het vinden van de lokstoffen is voor een deel gefinancierd door de Bill & Melinda Gates Foundation en enkele andere stichtingen zoals de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Deze stoffen zijn getest op laboratoriumschaal en met deze kennis op zak moeten we nu laten zien dat het werkt in de praktijk.’



Terug naar alle projecten over wereldvoedselvraagstukken