Druk op de waterkwaliteit bedreigt koraalriffen in Caribisch Nederland

Onderzoekers monitorden tussen 2022 en 2025 verschillende waterkwaliteitsindicatoren en analyseerden verontreinigende stoffen in mariene sedimenten. Omdat verontreinigende stoffen in sedimenten kunnen ophopen, bieden zij waardevolle inzichten in ecologische risico’s op de lange termijn. Samen vormen deze gegevens de eerste geïntegreerde beoordeling van waterkwaliteit en chemische verontreiniging op alle drie de eilanden. De gegevensverzameling begon als een project van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.  Sinds 2024 wordt het monitoringsprogramma in opdracht van Rijkswaterstaat uitgevoerd, in nauwe samenwerking met lokale partners op Bonaire, Saba en Sint Eustatius.

De beoordeling laat zien dat eutrofiëring – de overmatige toevoer van voedingsstoffen zoals stikstof en fosfor naar waterlichamen – een risico vormt op alle drie de eilanden. Bonaire liet het hoogste risico zien, met frequente nutriëntenverrijking over grote delen van het eiland, terwijl Sint Eustatius tijdens de monitoringsperiode de sterkste verslechtering van de waterkwaliteit liet zien. Op Saba waren de algemene risiconiveaus lager, hoewel er verschillende lokale hotspots werden vastgesteld. Regionale effecten van Zuid-Amerikaanse riviersystemen of opwelling kunnen echter ook bijdragen aan de hoge nutriëntengehalten die zijn gemeten.

De bevindingen wijzen erop dat bronnen op het land, zoals afvalwater, grondwater en afspoeling, een belangrijke rol spelen bij nutriëntenverrijking in de kustwateren rond alle drie de eilanden.

Gülşah Doğruer, marien onderzoeker bij Wageningen Marine Research, zegt:
"Dit is de eerste keer dat we waterkwaliteit en chemische verontreiniging gezamenlijk hebben kunnen beoordelen, op alle drie de eilanden en over meerdere jaren. Samen met de natuurorganisaties op de eilanden, STINAPA op Bonaire, STENAPA op Sint Eustatius, de SCF op Saba en andere lokale partners hebben we een sterk, gezamenlijk monitoringsnetwerk opgebouwd. Die gezamenlijke inspanning en voortdurende gegevensverzameling maken deze beoordeling anders dan eerdere studies: deze is niet afhankelijk van één momentopname, maar gebaseerd op consistente, vergelijkbare gegevens die de eilanden zelf hebben helpen verzamelen en die zij kunnen blijven gebruiken om beheermaatregelen te onderbouwen."

Naast nutriëntenverrijking stelde de beoordeling op verschillende locaties in Caribisch Nederland chemische verontreiniging vast. Verhoogde concentraties van stoffen zoals polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s), polychloorbifenylen (PCB’s), perfluoroctaansulfonzuur (PFOS) en het wereldwijd verboden tributyltin (TBT) werden aangetroffen. Deze verontreinigende stoffen zijn langlevende, door de mens veroorzaakte stoffen – zoals industriële chemicaliën, bijproducten van verbrandingsprocessen en aangroeiwerende stoffen die op scheepsrompen worden gebruikt – die zeer langzaam afbreken in het milieu. Ze kunnen mariene organismen op verschillende manieren beïnvloeden, waaronder door verstoring van groei, voortplanting en ontwikkeling. Sommige stoffen kunnen bovendien ophopen in mariene voedselketens, waardoor ecologische risico’s in de loop van de tijd kunnen toenemen.

Volgens de onderzoekers moeten nutriëntenverrijking, chemische verontreiniging en klimaatverandering niet als afzonderlijke uitdagingen worden beschouwd. Nutriëntenverrijking kan de drempel voor koraalverbleking verlagen én de groei van ziekteverwekkers bevorderen, terwijl chemische verontreinigende stoffen de immuunfunctie en voortplanting kunnen aantasten. Stijgende oceaantemperaturen kunnen deze effecten verder versterken.

Het verbeteren van de lokale waterkwaliteit is daarom niet alleen een ecologische prioriteit, maar ook een belangrijke klimaatadaptatiestrategie.

Erik Meesters, koraalrifecoloog bij Wageningen Marine Research, zegt:
"Het verbeteren van de waterkwaliteit is de belangrijkste lokale maatregel die we kunnen nemen om de veerkracht van koraalriffen te versterken. Schoon water is voor koraalriffen wat schone lucht voor ons is: essentieel om te overleven. Door waterkwaliteitsstressoren te verminderen, waarvan onze resultaten laten zien dat zij vaak boven gezonde drempelwaarden liggen, geven we riffen een grotere kans om de toenemende gevolgen van klimaatverandering te weerstaan."

De studie suggereert ook dat lokale verontreiniging één van de factoren kan zijn die het succes van koraalherstel beïnvloeden. Op drie locaties voor koraalherstel op Bonaire liet de locatie met de hoogste sedimentverontreiniging de laagste overleving zien van uitgeplaatste jonge koralen.

De beoordeling wijst op de noodzaak van voortgezette langetermijnmonitoring en gerichte maatregelen om de aanvoer van nutriënten en chemische verontreiniging te verminderen. De onderzoekers wijzen ook op het ontbreken van een specifiek beoordelingskader voor waterkwaliteit in Caribisch Nederland, en op een bestuurlijke kloof waardoor monitoringsresultaten onvoldoende worden gekoppeld aan milieudoelen en beheermaatregelen.

Volgens de auteurs zijn versterking van monitoring, verbetering van afvalwater- en afvalbeheer, en het aanpakken van bronnen van verontreiniging op het land belangrijke stappen om de waterkwaliteit te verbeteren en koraalrifecosystemen in Caribisch Nederland een kans te geven de gevolgen van klimaatverandering te weerstaan. Zonder dergelijke maatregelen zal de achteruitgang van riffen waarschijnlijk doorgaan, kunnen de kosten van herstel toenemen en zullen de mogelijkheden om de veerkracht van riffen tegen klimaatverandering te versterken beperkter worden.

Lees het volledige rapport: Integrated water quality and contaminant assessment of near-shore waters in the Caribbean Netherlands : Bonaire, Saba and St. Eustatius