Duurzamer groeimedium? Kijk verder dan CO₂

Veel planten in de tuinbouw groeien in substraat: groeimedia zoals turf, kokosvezel, houtvezel of steenwol. Wereldwijd werd in 2022 ongeveer 116 miljoen kubieke meter groeimedia gebruikt. De vraag kan richting 2050 2,5 tot 2,9 keer zo groot worden. Daarmee wordt de keuze voor grondstoffen steeds belangrijker voor de milieu-impact van de tuinbouw.

Turf staat onder druk vanwege de hoge CO₂-voetafdruk en de schade aan de natuur die ontstaat bij het afgraven van veen. Hernieuwbare grondstoffen zoals kokosvezel en compost worden vaak genoemd als alternatief. Maar hoe duurzaam zijn die eigenlijk? “Het is in de praktijk gemakkelijk om in de valkuil van de één-op-één-vervanging te stappen,” zegt onderzoeker Jeroen Weststrate. “Een materiaal met een slechte reputatie wordt vervangen door een materiaal met een groenere uitstraling. Maar het onderzoek laat zien dat vervangen niet automatisch verduurzamen betekent.”

Kokosvezel is daar een voorbeeld van. Op het eerste gezicht is de klimaatschade aanzienlijk lager dan die van turf. Maar de milieu-impact van kokosvezel zit niet alleen in het materiaal zelf: ook de teelt van kokosnoten, de verwerking en het transport naar Europa tellen mee. Die zorgen voor verzuring, nutriëntenbelasting en luchtverontreiniging.

Hetzelfde is zichtbaar bij complete groeimediamengsels. In vier van de zeven onderzochte toepassingsgroepen veranderde de rangorde van mengsels wanneer naast klimaatverandering ook andere milieueffecten werden meegenomen. Bij mengsels voor vruchtgroenten had bijvoorbeeld één mengsel met 50 procent turf de hoogste klimaatimpact binnen zijn groep, maar tegelijk de laagste totale milieuscore. Sommige mengsels met veel kokosvezel hadden juist een lagere klimaatimpact, maar een hogere totale milieubelasting.

Voor het onderzoek brachten Weststrate en Elizabeth Migoni Alejandre van Wageningen University & Research, in samenwerking met Growing Media Europe, actuele gegevens uit de sector, wetenschappelijke literatuur en bestaande databases samen. Met Life Cycle Assessment, of LCA, berekenden zij de milieu-impact van twaalf belangrijke grondstoffen en dertig groeimediamengsels voor onder meer vruchtgroenten, zachtfruit, potplanten en siergewassen, boomkwekerijen en de hobbysector. “Tot nu toe waren gegevens over de milieu-impact van groeimedia vaak verspreid over verschillende studies en gebaseerd op uiteenlopende methoden. Daardoor was het lastig om grondstoffen en mengsels eerlijk naast elkaar te zetten. Onze dataset brengt daar verandering in.”

De nieuwe dataset kan bedrijven helpen om de milieu-impact van grondstoffen en mengsels al in het ontwikkelingsproces mee te nemen. Voor beleidsmakers biedt de analyse een basis om verder te kijken dan eenvoudige categorieën zoals ‘fossiel’ of ‘hernieuwbaar’. “Dit kan een gemeenschappelijke kennisbasis worden voor verdere innovatie,” zegt Weststrate.

Uiteindelijk telt ook hoe een mengsel presteert in de kas. Weststrate: “Een mengsel dat op papier gunstig scoort, hoeft in de praktijk niet automatisch de beste keuze te zijn. Als het bijvoorbeeld meer water of meststoffen vraagt, of minder lang meegaat, kan de totale milieuwinst kleiner worden.” Dat wordt de volgende stap in het onderzoek. “Pas dan kan worden vastgesteld welke oplossing daadwerkelijk de beste milieuprestatie levert.”