Genetische meelifters maken ziekmakende schimmel Aspergillus nog moeilijker te behandelen
- E (Eveline) Snelders, PhD MSc
- Universitair Hoofddocent/Associate Professor
Wim de Winter, Iconoclastica
De resistentie van de ziekmakende schimmel Aspergillus fumigatus tegen geneesmiddelen blijkt hardnekkiger dan gedacht. Uit onderzoek van Wageningen University & Research (WUR) blijkt dat ook schimmelbestrijdingsmiddelen in de landbouw die een andere werking hebben dan deze geneesmiddelen, de resistentie in stand kunnen houden. Dat komt doordat verschillende resistentiegenen met elkaar 'meeliften'.
Onder de microscoop is het een wonderlijk mooie schimmel, Aspergillus fumigatus. Een teer steeltje met bovenop een verdikte kop en daarop trosjes met kleine bolletjes. Deze bolletjes vormen de microscopisch kleine sporen die zich massaal in de lucht verspreiden. Van nature groeit de schimmel vooral in plantafval en composthopen, waar deze helpt het plantmateriaal af te breken. Maar mensen met een lage weerstand - bijvoorbeeld tijdens een behandeling tegen kanker of na een orgaantransplantatie - kunnen enorm ziek worden als ze de sporen inademen.
''Als je eenmaal een ernstige infectie met deze schimmel hebt, is de afloop helaas vaak dodelijk,'' legt medisch schimmelonderzoeker Eveline Snelders van Wageningen University & Research uit.
Sinds het begin van deze eeuw slaat de behandeling van besmette patiënten met antischimmelmiddelen als azolen steeds vaker niet aan. De schimmel blijkt resistent. Inmiddels wordt ongeveer tien procent van de infecties met Aspergillus veroorzaakt door een resistente variant. Snelders en haar collega’s hebben nu ontdekt dat het probleem nog complexer is dan ze al dachten, wat wordt veroorzaakt door combinaties van resistenties in Aspergillus.
Openbaring
Het groeiende probleem is tweeledig: steeds meer schimmels zijn resistent en het aantal kwetsbare patiënten neemt toe. Snelders ontdekte al vroeg in haar eigen onderzoek dat de medische azolen die worden gebruikt tegen Aspergillus vergelijkbaar zijn met de azolen die in de landbouw worden ingezet tegen andere schimmelsoorten die de oogst bedreigen. ''We hadden als medische schimmelexperts daarvoor geen idee dat daar dezelfde stoffen in enorme hoeveelheden werden gebruikt. Het bleek zelfs om tonnen te gaan, onder net iets andere namen en met net iets andere structuren. Dat was echt een openbaring.''
De middelen uit de landbouw en de geneeskunde grijpen aan op hetzelfde enzym in de schimmel. Hylke Kortenbosch, promovendus die door Snelders werd begeleid, ontdekte dat twee resistentievarianten van Aspergillus, TR34 en TR46, zich verschillend in de lucht over Nederland verspreiden. TR34 bleek al in heel Nederland voor te komen, terwijl TR46 vaker bij landbouwgebieden met veel bollen en veel kassen voorkomt.
Nu komt daar nog een zorg bij. Deze resistente varianten van Aspergillus blijken namelijk vaak ook bestand tegen schimmelbestrijdingsmiddelen uit twee andere chemische groepen die in de landbouw worden gebruikt. Deze middelen worden niet in de geneeskunde gebruikt, maar kunnen toch bijdragen aan het in stand houden van resistentie tegen geneesmiddelen. En dat maakt het probleem volgens Kortenbosch nog complexer. ''Zo creëren we in de landbouw een specifieke omgeving waarin door natuurlijke selectie vooral de sterke schimmels overblijven die meerdere resistenties bezitten. De genen liften met elkaar mee.''
Eigen achtertuin
Kortenbosch onderzocht vervolgens of verschillende schimmelbestrijdingsmiddelen de resistentie in stand kunnen houden. Hiervoor gebruikte hij gemaaid, onbespoten gras uit zijn eigen achtertuin. In glazen flesjes liet hij daarop resistente en niet-resistente Aspergillus-schimmels groeien, met en zonder toevoeging van verschillende schimmelbestrijdingsmiddelen.
De proef liet zien dat middelen die geen azolen zijn, toch azoolresistente schimmels een voordeel geven. De conclusie die de onderzoekers trekken: alleen een verbod op azolen in de landbouw is niet voldoende om het resistentieprobleem snel op te lossen. Doordat verschillende resistentiegenen met elkaar meeliften, kunnen andere schimmelbestrijders de resistentie tegen geneesmiddelen in stand houden.
Nieuw middel, zelfde probleem
Om die reden maakt Snelders zich grote zorgen over de ontwikkeling en toepassing van nieuwe schimmelbestrijdingsmiddelen zoals een nieuwe groep die het enzym DHODH remt. Voor de behandeling van ernstige schimmelinfecties, waaronder infecties met Aspergillus, wordt het geneesmiddel olorofim ontwikkeld. Het landbouwmiddel ipflufenoquin grijpt aan op hetzelfde enzym. Snelders vreest dat het patroon van resistentieontwikkeling zich herhaalt. ''Terwijl je juist zo graag een aparte groep geneesmiddelen op de plank wilt hebben die een infectie van Aspergillus bij kwetsbare patiënten kan bestrijden, en niet in de landbouw ingezet wordt.''
Volgens Snelders vraagt het tegengaan van resistentie om een brede aanpak, waarbij alle betrokken partijen hun verantwoordelijkheid moeten nemen. ''Stoppen met deze middelen is niet zo makkelijk, het is een complex probleem en we zitten vast in een systeem. Maar we willen hier wel aandacht voor blijven vragen en alle betrokken partijen blijven aanspreken. Het probleem gaat niet vanzelf voorbij en het verminderen van antischimmelmiddelengebruik in de landbouw is belangrijk.''
Lees het volledige rapport:
Heeft u een vraag?
Heeft u een vraag rondom dit onderwerp of ziet u kansen om met ons samen te werken? Neem dan contact op met onze expert.
