Klei toevoegen aan zand geeft een hogere maisopbrengst

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van Provincie Gelderland. Het doel is om de positieve eigenschappen van klei en zand te combineren. Zand heeft als positieve eigenschap dat het in het voorjaar snel opwarmt en makkelijk te bewerken is. Hierdoor kan er vroeg in het voorjaar gezaaid worden en start de gewasgroei snel. Het nadeel van zand is dat het minder goed vocht en mineralen kan vasthouden dan klei, dit is een positieve eigenschap van klei. Klei heeft verder de positieve eigenschap dat het de afbraak van organische stof vermindert en hierdoor meer stabiele organische stof in de bodem brengt.

In 2019 is een proefveld aangelegd op perceel K1 en op perceel 5. Op perceel K1 zijn begin 2019 twee kleisoorten in een laag van 5 cm op het maisland aangebracht en vervolgens gedurende de groeiseizoenen met frezen, spitten en ploegen door het zand gemengd. Beide kleisoorten zijn ook aangelegd met een dikte van 10 cm, deze resultaten worden niet in dit artikel besproken, omdat 10 cm lastig uit te voeren en daardoor in de agrarische praktijk niet haalbaar. In tabel 1 staan de eigenschappen van de aangevoerde klei. Op perceel 5 is in de winter van 2018/2019, 2019/2020 en 2020/2021 met een meststrooier een dun laagje klei (1,7 cm) over het grasland gestrooid. De proefvelden kregen drie behandelingen (zand, 5 cm lichte klei en 5 cm zware klei) en vier herhalingen. Afgelopen zeven jaar zijn op beide percelen de snijmaïs opbrengsten gemeten. De percelen zitten in een gewasrotatie met drie jaar gras en drie jaar mais (tabel 2). 

De klei kan op verschillende manieren verdeeld worden over een perceel. Bijvoorbeeld door middel van een robuuste strooier met verticale walsen of aan bulten kiepen en verdelen met de kraan. Verder kan klei gemengd worden met stalmest wat als voordeel heeft dat de klei ruller wordt en hierdoor eenvoudiger te verdelen is. De kosten voor rijplaten, kraan en verdelen is € 6 á 7 per aangevoerde kuub. De klei wordt door de grondverzetaannemer op de kopakker gebracht. Die kosten zijn tot op heden gesubsidieerd en niet voor de grondgebruiker. 

De beste menging van klei en zand wordt verkregen door de klei een winter bovenop het perceel te laten “verweren” en in het voorjaar een bodembewerking uit te voeren voor de volgteelt. Een alternatief is het verkleinen van de klei door bijvoorbeeld met een rotorkopeg of overtopfrees en daarna het perceel te spitten of ploegen. Uit waarnemingen in 2022 bij perceel 5 bleek dat door de bodemwerking en het bodemleven er kleideeltjes in de bodemlaag tot 10 cm terecht waren gekomen. Dit zonder een voorafgaande bodembewerking. Op dit perceel is de klei bovenop de graszode gelegd. Bij de omzetting van gras naar mais in 2022 is het proefveld gefreesd en geploegd (afbeelding 1).

De toevoeging van 5 cm zware klei resulteert in een stijging van het lutumaandeel van 2% in bodemlaag 0-20 cm (Tabel 3). Bij toevoeging van 5 cm lichte klei is er nauwelijks sprake van een stijging in het lutumaandeel, dit komt doordat lichte klei 38% minder lutum bevatte dan de zware kleivariant. Bij behandeling 5 cm lichte klei stijgt voornamelijk het aandeel silt.

Het organische stofniveau is bij behandeling 5 cm zware klei 0,3% hoger dan bij de behandelingen zand en 5 cm lichte klei. Het is bekend dat klei de afbraak van organische stof remt en zorgt voor meer stabiele organische stof waardoor een hoger organisch stofgehalte te realiseren is. Het verschil in C-organisch tussen zand en 5 cm zware klei is 0,21%. Dit komt overeen met 6.300 kg C en 23 ton CO2 per hectare.

Op de proefvelden is in het groeiseizoen elke twee weken door het nemen en drogen van bodemmonsters de hoeveelheid bodemvocht in de laag 0-20 cm bepaald. Toevoegen van 5 cm zware kei resulteert in een bodemvochtstijging van gemiddeld 2,0% over de afgelopen zeven jaar. In figuur 1 staat het verloop van het bodemvocht op perceel K1 in 2025, waarbij duidelijk is te zien dat het bodemvochtpercentage circa 2% hoger is bij 5 cm zware klei ten opzichte van zand en 5 cm lichte klei. Het perceel is op 1 juli en 15 en 22 augustus beregend met elke keer een gift van 30 mm.

Toevoeging van 5 cm zware klei verhoogt de kg ds opbrengst gemiddeld met 10% tussen 2019 en 2025. De zetmeelopbrengst was gemiddeld 19% hoger tussen 2022 en 2025 (van 2019 tot 2021 is niet het zetmeelaandeel bepaald). In tabel 4 staan de resultaten relatief weergegeven waarbij de opbrengst van lichte- en zware klei in percentage is weergegeven t.o.v. zand (zand=100%). De stikstofonttrekking was eveneens hoger bij de behandeling 5 cm zware klei. Echter was er geen duidelijk verschil in de hoeveelheid minerale stikstof na de oogst in bodemlaag 0-90 cm. Het patroon tussen de jaren is te wisselend om hier conclusies aan te verbinden.

Provincie Gelderland is aanjager van het hergebruik van klei. In 2026 wordt een markplaats voor vraag en aanbod hiervoor ingericht en moeten grondverzetprojecten en boeren elkaar makkelijker zelf kunnen vinden. In onderstaande video worden ervaringen gedeeld en een oproep gedaan aan loonwerkers om als kleidepot te fungeren. Zodat aannemers snel grote hoeveelheden klei kunnen afzetten, waarna de loonwerker dezelfde klei in de winterperiode kan verdelen over percelen bij agrariërs.

Meld je aan bij Provincie Gelderland.