Klimaat verschuift landbouwkaart van Europa
Het is onwaarschijnlijk dat de Europese voedselvoorziening in de komende decennia in gevaar komt door klimaatverandering. Maar klimaatverandering verandert wel wáár ons voedsel wordt geproduceerd. Terwijl landbouwgebieden in Zuid-Europa onder druk komen te staan door hitte en droogte, verschuiven teeltzones geleidelijk naar het noorden. Voor Nederland biedt dat kansen, maar alleen als de sector zich weet aan te passen aan nieuwe risico’s zoals watertekorten, verzilting en toenemende druk van ziektes en plagen.
Dat blijkt uit twee studies van Wageningen University & Research (WUR) naar de gevolgen van klimaatverandering voor de wereldwijde voedselproductie, Europese voedselzekerheid en de toekomstige concurrentiepositie van de Nederlandse landbouwsector.
Voedselzekerheid EU niet direct in gevaar
Volgens de onderzoekers zullen de gevolgen van klimaatverandering voor de landbouw in Europa minder ernstig zijn dan in veel andere delen van de wereld. Binnen Europa ontstaan echter grote regionale verschillen. In Zuid-Europa nemen hitte, droogte en watertekorten toe, terwijl in Noord-Europa het groeiseizoen langer wordt. Daardoor verschuiven productiegebieden voor verschillende gewassen geleidelijk naar het noorden.
Ondanks die veranderingen verwachten de onderzoekers niet dat de beschikbaarheid van belangrijke voedselgewassen in de Europese Unie in gevaar komt. Wel zullen prijzen van landbouwproducten waarschijnlijk stijgen en sterker gaan schommelen. Vooral minder welvarende huishoudens kunnen daarvan de gevolgen merken.
"Europa staat er relatief gunstig voor vergeleken met andere regio's in de wereld", zegt onderzoeker Siemen van Berkum van Wageningen Social & Economic Research. "Maar dat betekent niet dat we achterover kunnen leunen. Klimaatverandering verandert handelsstromen, productiegebieden en prijzen. Daar moeten we ons nu al op voorbereiden."
Afhankelijk van import
De EU produceert en exporteert zelf veel voedsel, maar is ook voor sommige producten sterk afhankelijk van import. Dat geldt bijvoorbeeld voor soja, oliehoudende gewassen, cacao, koffie en tropisch fruit. Veel van deze producten komen uit een beperkt aantal landen die erg kwetsbaar zijn voor klimaatverandering en extreem weer.
Daardoor kunnen verstoringen in productiegebieden buiten Europa gevolgen hebben voor de beschikbaarheid en prijs van grondstoffen en voedingsmiddelen binnen de EU. Volgens de onderzoekers kan Europa die afhankelijkheid verkleinen door efficiënter gebruik van grondstoffen, meer circulariteit, stimulering van eiwitgewassen binnen Europa en een bredere spreiding van handelspartners.
Kansen én risico's voor Nederland
Voor Nederland lijken de vooruitzichten op het eerste gezicht gunstig. Een warmer klimaat en een langer groeiseizoen kunnen nieuwe mogelijkheden bieden voor gewassen die nu vooral in Zuid-Europa worden geteeld. Ook zouden sommige bestaande Nederlandse teelten relatief concurrerender kunnen worden.
Tegelijkertijd benadrukken de onderzoekers dat klimaatverandering ook in Nederland forse uitdagingen veroorzaakt. Hittegolven, droogte, verzilting van landbouwgrond, bodemproblemen en een toenemende druk van plagen en ziekten kunnen de landbouwproductie en -veerkracht onder druk zetten.
"De gedachte dat Nederland automatisch profiteert van klimaatverandering is te simpel", zegt Van Berkum. "We krijgen misschien nieuwe mogelijkheden, maar ook nieuwe risico's. Het succes van de Nederlandse landbouw hangt af van de mate waarin we investeren in aanpassing, innovatie en slim landgebruik."
Vier routes voor de toekomst
De onderzoekers schetsen vier mogelijke strategieën waarmee de Nederlandse landbouw haar concurrentiepositie kan versterken. Die variëren van het verder ontwikkelen van klimaatbestendige voedselketens en geavanceerde glastuinbouw tot een grotere rol voor plantaardige eiwitten en peulvruchten. Ook het efficiënt benutten van de schaarse ruimte in Nederland wordt steeds belangrijker.
Volgens de onderzoekers ligt de toekomst van de Nederlandse landbouw niet zozeer in meer productie, maar in een combinatie van innovatie, weerbaarheid en hoogwaardige producten. Door voort te bouwen op een sterke positie in technologie, logistiek en kennis kan Nederland ook in een veranderend klimaat een belangrijke bijdrage blijven leveren aan de Europese voedselvoorziening.
Publicaties
De onderzoeken Climate change impacts on global food production, international trade and food security in the EU en Opportunities and threats for the Dutch agricultural sector arising from shifting climate zones in Europe zijn uitgevoerd door Wageningen Social & Economic Research in opdracht van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.
