Veen en veengebieden

Veen is gehumificeerd plantaardig materiaal in de bodem. Het is gevormd uit afgestorven plantenresten die bewaard zijn gebleven onder natte omstandigheden met weinig zuurstof.

In Nederland vinden we veen in de veenweidegebieden in Noord- en West-Nederland, in de beekdalen van de zandgronden en als hoogveen in enkele natura 2000 gebieden. In het verleden was er meer veen. Door afgraving en ontwatering is veel veen verdwenen.

Als veengrond wordt ontwaterd, gaat het inklinken en krimpen, en wordt het afgebroken door micro-organismen. Dit noemen we ‘oxideren’. Daardoor daalt de bodem.

De uitstoot van broeikasgassen uit veengronden vormt 2 tot 3% van de totale uitstoot in Nederland.

Door hogere lucht- en bodemtemperatuur en de langdurige periodes van droogte kan het veenoxidatieproces versnellen.

Een veenbodem is opgebouwd uit gehumificeerd plantaardig materiaal. Dit natte sponsachtige materiaal is gevormd door afgestorven planten en wordt nu geconserveerd doordat het verzadigd is met water. Er zijn verschillende soorten veen, afhankelijk van de ligging ten opzichte van het grondwater, de plantensoorten en de voedselrijkdom van het water in het veen. De dikte van het veen varieert van enkele meters tot enkele decimeters en soms is het veen bedekt door een kleilaag. Ook zijn er gebieden waar het veen grotendeels is weggegraven.

Veen is dynamisch: als het wordt vernat dan zwelt het op; droogt het uit dan krimpt het. Het maaiveld kan daardoor over het jaar heen wel een decimeter in hoogte variëren. Wordt er te veel ontwaterd, dan oxideert het veen en vindt er een permanente daling van het maaiveld plaats.

Wageningen University & Research maakt kaarten van waar verschillende soorten veen voorkomen. We onderzoeken de bodemprocessen, de hydrologische werking en de dynamiek van veenbodems.

Dit is de tekst die in de accordeon staat, die uitklapt als je op de titel klikt.

Willen we het veen behouden en de uitstoot van broeikasgassen tegengaan, dan moeten we zorgen dat het veen niet verder oxideert, en dus niet blootgesteld wordt aan de lucht. Dit kunnen we doen door de grondwaterstand in het veen te verhogen, of door veenlagen te vergraven of te bedekken met kleilagen. Deze ingrepen kunnen een grote invloed hebben op het landgebruik, het landschap en de natuur en op de beschikbaarheid van zoet water. Hoe zorgen we dat het water overal komt in een veengebied? Waar halen we dat water vandaan?

Verhogen van de grondwaterstand in het veen kan juist weer uitstoot van lachgas en methaan veroorzaken. Waar en wanneer gebeurt dat en hoe ver kun je de grondwaterstand dan wél verhogen zonder dit soort ongewenste neveneffecten?

Een meer integrale en gebiedsgerichte benadering van veengebieden is daarom nodig om wensen voor landgebruik goed af te wegen. Veengebieden dragen belangrijke natuurgebieden zoals hoogvenen, beekdalen, wetlands en moerassen. Voor deze gebieden wordt gezocht naar methoden om natuurwaarden te behouden of te herstellen. Bijvoorbeeld door te gebieden (opnieuw) te vernatten en de venen weer te laten groeien. Ze kunnen dan ook als opslagplaats voor koolstof dienen.

Wageningen University & Research is partner in onderzoeksprojecten die werken aan het behoud van veen in landbouw- en natuurgebieden. Met experimenten en modelstudies vergaren Wageningse wetenschappers inzicht in de effecten van maatregelen in de veengebieden. Modelstudies geven aan wat er gebeurt als we maatregelen op grote schaal gaan toepassen.

"Juist als we toe willen naar grootschalige oplossingen voor veengebieden in Nederland, moeten we probleem en oplossingen van alle kanten bekijken. We moeten echt voorkomen dat we nu opschalen en over twintig jaar zeggen: dit was toch niet zo handig." - Guido Bakema, expert veengebieden bij WENR

Veengebieden kunnen een leefgebied zijn voor een grote variatie aan plant- en diersoorten, en daarmee een bron van biodiversiteit. In veengebieden die in het verleden ontwaterd en vergraven zijn, kan de veenvormende vegetatie worden hersteld. Dat kan ook in beekdalen. Dat helpt ook om water vast te houden.

Natte veenweidegebieden zijn een belangrijk leefgebied voor weidevogels. Populaties van weidevogels gaan al tientallen jaren achteruit. Een grootschalige vernatting van veenweidegebieden biedt kansen voor het ontwikkelen van geschikt leefgebied voor weidevogels. Weidevogels hebben wel grasland nodig. Daarom moet agrarisch beheer zorgvuldig worden ingevuld.

Wageningen University & Research onderzoekt de ontwikkeling van ecosystemen in veengebieden en mogelijkheden voor het herstel van natte natuurgebieden, veenmoerassen en beekdalen. Op korte termijn kijken we naar effecten van landgebruik en herstelmaatregelen op ecologische processen. Op de lange termijn naar effecten van klimaatverandering op veenecosystemen.

Een groot deel van de Nederlandse ondergrond bestaat uit veen. Daarop zijn veenlandschappen ontstaan in een samenspel van mens en natuur. Delen zijn vergraven voor de winning van turf of verdwenen door oxidatie. Andere veengebieden zijn onder water komen te staan omdat de bodem daalde toen ze ontwaterd werden.

In de veenlandschappen die we nog hebben in Nederland vinden we sporen van bewoning en ander gebruik in het verleden. Onze hoogveenlandschappen worden om die reden ook wel archeologische schatkamers genoemd. De veenlandschappen zijn echter ook aardkundige informatiebronnen. In de geomorfologie en bodemtypen van deze landschappen ligt informatie opgeslagen over het ontstaan van de gebieden en over de eigenschappen en het gedrag van verschillende typen veen. Is het veen voedselrijk of voedselarm; is het doorlatend voor water?

Kennis over het ontstaan van de veenlandschappen in het verleden en de ontwikkeling ervan is nodig om ze voor de toekomst te ontwikkelen en te behouden als natuurgebied, leefgebied en cultuurhistorisch erfgoed. Welke veenvormende ecosystemen kunnen we terugbrengen in Nederland?

Wageningen University & Research onderzoekt interacties tussen veenlandschappen en de mens op lange tijdschalen. We maken reconstructies en projecties van veengroei in hoogveenlandschappen en onderzoeken de landschapsgeschiedenis van veengebieden. We maken kaarten van landvormen en bodemtypen in veengebieden, en monitoren de vegetatie met drones. Lees daarover meer in dit thema van het dossier.

Veenlandschappen maken een groot deel van Nederland uit en vormen onze slappe ondergrond. Om in deze landschappen te leven moeten we ze op slimme manieren inrichten en gebruiken. Hoe kunnen we er landbouw bedrijven zonder dat de bodem nog meer daalt en zonder dat er nog meer broeikasgassen vrijkomen, waarbij agrariërs een leefbaar inkomen hebben? Planten en bomen op erven van boerenbedrijven kunnen bijdragen aan de biodiversiteit in veenweidegebieden. Boeren kunnen daarmee aanvullend inkomen verwerven. En zijn er vormen van woningbouw mogelijk op de slappe ondergrond? Hoe ziet het landschap er in de toekomst dan uit?

Veenonderzoekers bij Wageningen University & Research maken visies voor de inrichting van veengebieden op de lange termijn, die bestand is tegen een veranderend klimaat. Zij zoeken naar verdienmodellen en inrichtingen die passen bij het bodem-watersysteem in de veengebieden en naar nieuwe vormen van landbouw en natuur die daarop zijn aangepast.