Jessica van der Wal is onderzoeker naar honingspeurders in de wildernis van Afrika

Sinds Jessica op haar elfde van het platteland van Tanzania naar Nederland verhuisde, wist ze dat ze veldbioloog wilde worden. Ze wilde in eerste instantie niet in Wageningen studeren omdat ze daar tijdens haar middelbareschooltijd woonde met haar ouders, maar na verschillende universiteiten te hebben gezocht, koos ze toch voor Wageningen University & Research (WUR).

Jessica: "De jaren aan WUR behoren tot de mooiste jaren van mijn leven. Ik heb genoten van de verschillende vakken en docenten, en vrienden voor het leven gemaakt. Ook de excursies naar Nieuw-Zeeland en Oeganda zal ik nooit vergeten, niet alleen vanwege de prachtige herinneringen, maar ook omdat dat het moment was dat ik het zeker wist: ik wil veldbioloog worden.

Ik raakte verder gefascineerd door gedragsecologie en koos voor een promotietraject aan de University of St Andrews in het Verenigd Koninkrijk, waarbij ik onderzoek deed naar het gebruik van takjes als gereedschap door Nieuw-Caledonische kraaien. Na een korte periode als postdoc in Finland en Nieuw-Zeeland, verhuisde ik begin 2019 naar Kaapstad in Zuid-Afrika om aan de slag te gaan bij het Honeyguide Research Project, en daar werk ik nu nog steeds samen mee.

Ik werk als onderzoeker bij het Honeyguide Research Project van de universiteit van Kaapstad, dat wordt gesteund door het Max Planck-University of Cape Town Centre for Behaviour and Coevolution. Ik ben de oprichtster en coördinator van het Honey-hunting Research Network, een pan-Afrikaans onderzoeksinitiatief dat onderzoekt hoe gemeenschappen in Afrika samenwerken met grote honingspeurders om honing van wilde bijen te vinden en te oogsten.

Deze opmerkelijke vogels leiden honingverzamelaars naar de nesten van wilde bijen, waar de mensen de boomstam met het nest openbreken en de honing oogsten. De honingspeurders doen zich vervolgens tegoed aan de achtergebleven bijenwas, een belangrijke voedselbron voor deze vogels. Elke traditie rondom de honingjacht is uniek. Deze relatie tussen mens en dier is interessant vanuit zowel biologisch als cultureel oogpunt. Overal waar deze praktijk voorkomt, kent de traditie rondom de honingverzameling met honingspeurders een eigen, unieke vorm. Verschillende gemeenschappen hebben verschillende werkwijzen, lokroepen en gebruiken in het omgaan met en belonen van de vogels. Ons onderzoek richt zich op deze culturele diversiteit en hoe en hoe deze verschillen het gedrag van de vogels en de evolutie van het mutualisme beïnvloeden.

De afgelopen tien jaar hebben mijn collega's aan de universiteit van Kaapstad de relatie tussen mensen en grote honingspeurders in het noorden van Mozambique bestudeerd. De Yao-bevolkingsgroep die hier leeft, is in grote mate afhankelijk van de honing van wilde bijen en de honingspeurders die hen helpen om dit te vinden. Tijdens mijn eerste bezoek aan ons langlopende project daar, heb ik een groep honingverzamelaars op talloze honingverzamelacties vergezeld en heb ik de samenwerking met de honingspeurders van dichtbij mogen ervaren. De honingverzamelaars gebruiken een luide lokroep ‘brrrrr-hm!’ zodat de vogels hen vinden en naar een nest leiden. Er werd me verteld dat honingverzamelaars uit het nabijgelegen dorp een andere lokroep gebruiken. Gefascineerd door deze verschillen, keerde ik het volgende jaar terug met de financiële middelen om onderzoek te doen naar de verschillende lokroepen die worden gebruikt in de traditionele honingverzamelpraktijken in Niassa Special Reserve, een natuurgebied ter grootte van Denemarken. Ik heb toen voor het eerst gegevens verzameld via interviews, hetgeen mogelijk was dankzij mijn kennis van het Kiswahili.

Vervolgens ben ik verhalen over andere tradities rondom de honingverzameling met honingspeurders in verschillende landen gaan verzamelen, maar al snel besefte ik dat ik hiervoor niet de aangewezen persoon was: het zou veel effectiever en leuker zijn om samen te werken met onderzoekers uit de landen zelf. Bij het werken met gemeenschappen wegen relaties veel zwaarder dan data. Ik ben dus op zoek gegaan naar lokale onderzoekers in deze landen die graag in gesprek wilden gaan met honingverzamelende gemeenschappen die hun relatie met de vogels wilden onderzoeken.

Binnen het collaboratieve onderzoeksmodel van het Honey-hunting Research Network dat vervolgens ontstond, voeren beginnende onderzoekers uit heel Afrika interviews uit met honingverzamelaars en analyseerden ze ook hoe deze mensen communiceren met honingspeurders. Het team heeft inmiddels al meer dan duizend interviews afgenomen met honingverzamelaars en imkers uit dertien Afrikaanse landen. Het maakt een enorm verschil dat de gegevens worden verzameld door onderzoekers uit de landen zelf, omdat zij de culturele context begrijpen en weten hoe het er in de praktijk aan toe gaat. Hierdoor kunnen ze de beste en meest betrouwbare gegevens verzamelen.

Met deze gegevens kunnen we gezamenlijk onderzoeken hoe tradities en werkwijzen tussen regio’s variëren, en hoe deze verschillen het gedrag van de vogels en de evolutie van het mutualisme beïnvloeden. Uiteindelijk hoop ik meer inzicht te krijgen in hoe culturele tradities en ecologische systemen samen evolueren: hoe de lokroepen van mensen en het gedrag van de vogels elkaar beïnvloeden en hoe het mutualisme mogelijk reageert op een verandering van omgeving.

Er is een gevoel van urgentie, omdat de traditionele honingverzameling steeds minder wordt toegepast en op sommige plekken mogelijk helemaal verdwijnt als gevolg van de modernisering, verandering van omgeving of de druk op het landgebruik. Het is belangrijk dat we deze veranderingen in kaart brengen en begrijpen. Ons werk kan helpen bij het ontwikkelen van beschermingsstrategieën omdat het laat zien dat de samenwerking tussen mens en honingspeurder vanuit zowel cultureel als ecologisch oogpunt waardevol is, en dat dit de moeite waard is om te beschermen.

Ik geniet enorm van de collaboratieve en interdisciplinaire aard van mijn werk. Ik combineer gedragsecologie met antropologie en pas af en toe technieken en inzichten toe uit andere vakgebieden, waaronder de taalkunde.

Ik haal met name veel voldoening uit de samenwerking met anderen. Omdat ik heb kunnen studeren aan WUR, een universiteit die talloze mogelijkheden biedt, kan ik nu samenwerken met studenten van Afrikaanse universiteiten en hen helpen bij hun ontwikkeling en het versterken van hun onderzoeksvaardigheden. Ik begeleid studenten tijdens projecten, help ze netwerken binnen Afrika en daarbuiten, en ondersteun ze tijdens praktische uitdagingen in het veld.

Daarnaast geniet ik van wat ik gekscherend 'virtueel veldwerk' noem: de updates en foto's uit het veld die mijn collega's via WhatsApp delen. Het liefste zou ik natuurlijk met hen meegaan, maar ik weet ook dat mijn aanwezigheid mogelijk van invloed is op het verloop van de gesprekken en andere resultaten. En voor mij, als nieuwbakken moeder, werkt deze aanpak eigenlijk prima.

In december 2022 ben ik terugverhuisd naar Nederland. Ik werk nu vanuit Nederland, maar ga nog regelmatig naar Kaapstad. Omdat ik vooral een coördinerende rol heb, hoef ik eigenlijk niet op locatie aanwezig te zijn. Bovendien werkt iedereen in ons netwerk verspreid over Afrika. Ik woon in de buurt van Wageningen en elke keer als ik langs de campus rijd of de vele buitenlandse studenten zie op de zaterdagmarkt, denk ik met veel plezier terug aan mijn tijd aan WUR.

Wees niet bang om biologie te combineren met gammawetenschappen of om nieuwe methoden te leren. Zorg er echter wel voor dat je je grondig verdiept hebt in ten minste één van de vakgebieden voordat je ze gaat combineren. Verschillende disciplines denken, werken en redeneren op heel verschillende manieren. Het vergt tijd, geduld en nederigheid om deze verschillen te overbruggen. Daarnaast hoef je niet alles zelf te weten: werk samen met mensen wiens vaardigheden en expertise een aanvulling vormen op die van jou."

Jessica van der Wal - WUR-Biology BSc 2010 and MSc 2012