The curious mind of Eva Meeus: "Scheikunde is net Lego: wat je bedenkt, kun je bouwen"

- dr. EJ (Eva) Meeus
- Assistent Professor
Verse Beeldwaren
Eva Meeus sleepte dit jaar een Veni-beurs in de wacht voor haar onderzoek naar medicijnen die pas aanslaan op de plek en het moment dat ze nodig zijn. "Elk atoom speelt dan een heel precieze én belangrijke rol om te functioneren in het lichaam. Dat is scheikunde op zijn allermooist."
Zodra ze haar hand uitsteekt om de mijne te schudden, glinsteren diamanten me tegemoet. Als ik ernaar vraag, beginnen haar ogen bijna even hard te glimmen. "Ik vind het zó bijzonder," zegt ze. "De kolen die je op de barbecue gooit en de diamanten aan mijn hand bestaan uit precies hetzelfde atoom: koolstof. Het enige verschil is hoe die atomen op moleculair niveau gerangschikt liggen." Meeus wordt er zichtbaar enthousiast van. "In de vorm van grafeen is koolstof spotgoedkoop en ontzettend zacht, maar geef je precies dezelfde atomen een andere ordening, dan krijg je diamant: het hardste materiaal dat we kennen. Wij mensen hebben daar vervolgens ook nog eens een enorme waarde aan toegekend. Dat contrast vind ik prachtig. Met precies dezelfde bouwstenen kunnen zulke totaal verschillende materialen ontstaan."
In de serie Curious Minds laten we onderzoekers aan het woord met een uitgesproken passie voor hun vak. Wat maakt hen nieuwsgierig? Waar gaat hun hart sneller van kloppen? En hoe leidt die nieuwsgierigheid tot nieuwe ontdekkingen? Dit keer Eva Meeus, universitair docent bij Organische Chemie.
Sinds januari dit jaar is Meeus universitair docent bij Organische Chemie. Toch had haar carrière zomaar een andere kant op kunnen gaan. Als ze geen wetenschapper was geworden, was ze nu misschien wel gemmoloog, denkt ze. Of kunstenaar, zoals ze vroeger wilde. Of psycholoog. Of socioloog. Ze heeft een brede interesse, ook binnen het onderzoek. Maar voor nu heeft ze haar pijlen gericht op de allerkleinste bouwstenen, en vooral wat je daarmee kan maken. Meeus onderzoekt bioorthogonale katalyse: chemische reacties laten plaatsvinden in levende cellen, bacteriën en andere biologische systemen, terwijl die daar van nature niet voorkomen.
Je werk draait om chemische reacties in een biologische cel. Waar begint de scheikunde en waar houdt biologie op?
"Dat is precies wat ik zo interessant vind aan bioorthogonale katalyse. De natuur heeft zelf een enorm repertoire aan chemische reacties ontwikkeld. Die zorgen ervoor dat een cel functioneert en worden mogelijk gemaakt door enzymen, biologische katalysatoren. Maar dat repertoire is begrensd. Wat nu als we dat repertoire uitbreiden met reacties die de natuur zelf niet heeft bedacht om daar iets nuttigs mee te doen? Dat is precies wat ik probeer."
Hoe kun je daar iets nuttigs mee doen in een levende cel?
"Je kunt bijvoorbeeld een bacterie nieuwe chemische trucjes laten uitvoeren. Dan koppel je een natuurlijk biologisch proces aan een chemische reactie die daar van nature niet voorkomt. Om zo'n reactie daadwerkelijk te laten verlopen, gebruiken we katalysatoren gebaseerd op metalen. Via zo'n reactie kun je allerlei nieuwe stoffen maken, bijvoorbeeld complexe chemische bouwstenen. Maar je kunt hetzelfde principe ook gebruiken om slimme medicijnen te ontwikkelen."
“Hoe complexer het probleem, hoe interessanter ik het vind”
- Eva Meeus
Hoe werkt zo’n slim medicijn?
"Het zijn chemische stoffen die in een inactieve vorm door het lichaam reizen en pas omschakelen naar een actief geneesmiddel wanneer ze hun doelwit bereiken. Idealiter wijkt de inactieve medicatie nét wat af van de actieve vorm. Vervolgens heb je één simpele, snelle chemische aanpassing of reactie nodig om het medicijn aan te zetten. De toolbox van de organische chemie biedt daar ontzettend mooie mogelijkheden voor. Mijn uitdaging is: kunnen we die toolbox gebruiken in de biologie om zulke medicijnen te ontwikkelen? Als je een medicijn alleen activeert waar en wanneer dat nodig is, kun je hopelijk ook ongewenste effecten op andere plekken in het lichaam voorkomen."
Hoe belangrijk is die medische toepassing voor jou?
"Vanuit een maatschappelijk perspectief is het natuurlijk geweldig als we medicijnen kunnen ontwikkelen die minder bijwerkingen hebben. Toch word ik zelf vooral gedreven door mijn interne drang om complexe problemen op te lossen en kennisgaten te dichten. Het mooiste is nog wel als ik bijvoorbeeld een heel complex molecuul maak in het lab. Dan denk ik: nu ben ik een van de weinigen, of misschien wel de enige op de wereld, die dit maken kan. Voor mij geldt: hoe complexer het probleem, hoe interessanter ik het vind. En onderzoek biedt daar prachtige mogelijkheden voor."

Verse Beeldwaren
Het zwarte koolstofpoeder en de diamant om de vinger van Meeus bestaan beide uit koolstof. Doordat het atoom op moleculair niveau anders gerangschikt ligt, zien ze er echter totaal anders uit.
Menigeen zou complexe problemen juist liever uit de weg gaan. Wat trekt jou er zo in aan?
"Complexe problemen vragen om complexe oplossingen: vaak vereist het kennis en expertise uit meerdere vakgebieden. Dat maakt het leuk. Ik zie mezelf dan ook niet als specialist, maar als generalist. Ik denk graag: hoe kan ik een techniek of een methode, ontwikkeld in een bepaald vakgebied, mooi toepassen in een ander vakgebied? Dan wordt het spannend."
Kun je een voorbeeld geven van zo’n succesvolle kruisbestuiving?
"Een mooi voorbeeld is het werk van chemicus Carolyn Bertozzi. Biologen wilden processen in levende cellen kunnen bestuderen. Maar je kunt een cel natuurlijk niet zomaar uit elkaar trekken als je wilt weten wat er gebeurt; je wilt de cel juist als geheel en levend bestuderen. Bertozzi gebruikte een chemische reactie die van nature niet in cellen voorkomt, om een fluorescerend molecuul aan een eiwit te koppelen. Zo maakte ze het mogelijk om eiwitten in levende cellen zichtbaar te maken en hun beweging te volgen. Die chemische techniek heeft een grote invloed gehad op de biologie: daarmee bestuderen biologen nu cellulaire processen. Dat is precies het soort wisselwerking waar ik enthousiast van word: een chemische techniek kan ineens nieuwe mogelijkheden bieden voor de biologie."
“Pas na de middelbare school ontdekte ik hoeveel creativiteit er in scheikunde zit.”
- Eva Meeus
Wanneer ontdekte je dat dit soort chemie je fascineert?
"Dat gebeurde tijdens mijn bachelor, bij een practicum anorganische chemie aan de Universiteit van Amsterdam. Ik raakte in gesprek met de practicumbegeleider. Hij werkte aan moleculaire kooitjes waarin reacties, afgeschermd van hun omgeving, plaatsvinden. De onderzoekers hadden zich laten inspireren door enzymen die van nature zo'n afscherming vormen. Ik zag die kooitjes direct voor me in mijn hoofd en dacht: dit is echt interessante chemie. Mijn bachelorthesis heb ik dan ook over dat onderwerp gedaan."
Grappig genoeg was je geen ster in scheikunde op de middelbare school.
"Dat klopt. Sterker nog: ik vond het helemaal niet leuk. Het ging toen vooral over regels en formules: stofje A reageert met stofje B en zo werkt die reactie. Pas later ontdekte ik hoeveel creativiteit er in scheikunde zit. Natuurlijk heb je regels nodig om te begrijpen wat er gebeurt. Maar je kunt ze vervolgens ook toepassen om iets nieuws te maken. Ik benut ze nu om te bepalen hoe ik iets maak, welke stappen ik daarvoor nodig heb, en hoe ik het slim kan aanpakken. Ik zie scheikunde als een speelgoedkist vol Lego: je hebt allerlei kleine bouwstenen en je kunt bedenken hoe je die aan elkaar wilt zetten. Welke bindingen kun je maken of juist verbreken? Welke stappen heb je nodig om uiteindelijk iets nieuws te bouwen? Dáár wordt scheikunde voor mij interessant."

Verse Beeldwaren
Als generalist moet je ook buiten je eigen vakgebied blijven kijken. Hoe zorg je ervoor dat je blik breed blijft?
"Ik probeer vooral overal voor open te staan en mijn ogen open te houden. Kijk om je heen: wat spreekt je aan? Wat spreekt je juist niet aan? Soms komt een interessant idee uit een plek waar je het helemaal niet verwacht. Ik was bijvoorbeeld eens op een congres van grote bedrijven, waar ik eigenlijk helemaal niets te zoeken had. Er waren presentaties over medicijnen, maar ook over geur- en smaakstoffen. Tijdens een praatje over peptidegeneesmiddelen viel me op dat sommige peptiden stabieler waren dan andere. Sommige kunnen ook heel specifiek naar een plek in het lichaam bewegen. Toen dacht ik ineens: wacht eens even, hier kan ik misschien iets mee. Wat nu als ik dat combineer met mijn katalysatoren? Dan krijg je die slimme medicatie waar we het eerder over hadden. Dat idee kwam dus letterlijk doordat ik naar een praatje luisterde op een congres waar ik eigenlijk niet thuishoorde."
Kun je je met die brede interesse dan nog wel focussen?
"Ik werk graag aan verschillende projecten tegelijk. Soms ligt het ene project een tijdje stil en dan pak ik het na een tijdje weer op. Als ik ergens op vastloop of er genoeg van heb, kan ik mijn aandacht verleggen naar iets anders. Dat is voor mij een goede strategie. Het betekent wel dat ik niet elk project netjes één voor één afrond. Maar uiteindelijk komen die dingen samen. Ik vind het fijn om informatie te verzamelen, verschillende ideeën naast elkaar te leggen en te kijken waar ze elkaar raken."
Waar hoop je dat die nieuwsgierigheid je uiteindelijk brengt?
"Geen idee, en dat vind ik eigenlijk wel mooi. Bioorthogonale katalyse is nu mijn startpunt, maar wie weet welke kant ik later opga. Als ik één advies zou mogen geven, is het daarom: sta overal voor open. Houd je ogen open en kijk om je heen. Ik was waarschijnlijk nooit bij scheikunde uitgekomen als ik mezelf niet had uitgedaagd om breed te kijken. Het hangt er natuurlijk ook vanaf wie je tegenkomt, hoe open je ervoor staat en wat er per toeval op je pad komt. Ik voel me uiteindelijk vooral bevoorrecht dat ik werk heb gevonden waar ik zo ontzettend veel plezier in heb."
Neem contact op
Heeft u een vraag over het onderzoek van Eva Meeus of ziet u kansen om samen te werken? Neem contact op.



