Omgaan met hitte, droogte, bosbranden: de oplossing ligt in de natuur

Van 9 tot 20 november vindt in Antalya de klimaattop van de Verenigde Naties plaats. De top volgt op een zomer waarin de gevolgen van klimaatverandering overal voelbaar waren. Extreme droogte en lage rivierstanden in Nederland, verwoestende natuurbranden van Frankrijk en Spanje tot Noord-Limburg, hittegolven in heel Europa. 

Bertram de Rooij, teamleider Regionale Ontwikkeling en Ruimtegebruik bij WUR en daarnaast postcommandant bij de brandweer, noemt klimaatverandering liever geen crisis. ‘Als brandweerman zeg ik: een crisis is kortdurend, die moet je blussen. Als je er zo lang in blijft hangen, is het structureel. En dan heb je structurele oplossingen nodig.’ Voor structurele oplossingen richten Wageningse onderzoekers zich op Nature-based Solutions. Dat zijn maatregelen die gebruik maken van water, bodem, ecosystemen en natuurlijke processen om maatschappelijke opgaves aan te pakken. 

‘Met dit soort maatregelen bereik je vaak meerdere doelen’, zegt Daan Verstand, Onderzoeker Klimaatadaptatie en Nature-based Solutions. ‘Niet alleen op het gebied van klimaatverandering, maar bijvoorbeeld ook het herstel van ecosystemen en het verbeteren van de gezondheid van mensen.’ Bovendien dragen ze niet alleen bij aan klimaatadaptatie – aanpassing aan de gevolgen van klimaatverandering – maar ook aan mitigatie: de oorzaak van klimaatverandering aanpakken, bijvoorbeeld door koolstof vast te leggen of de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. 

Stadsbewoners ondervinden steeds vaker de gevolgen van klimaatverandering. ‘In de stad kan het in de zomer wel 8 graden warmer zijn dan in het buitengebied’, zegt Verstand. ‘Daarom moeten we anders gaan nadenken over de inrichting van onze steden, met veel meer groen en water in de woonwijken.’ Steeds meer gemeenten zijn zich hiervan bewust, maar kunnen hun ambities niet waarmaken, ziet Verstand: ‘Beleidsmakers vinden het echt wel belangrijk, maar ze zien dat Nature-based Solutions ingewikkeld zijn. Als je meer groen aanlegt in een wijk, kun je minder huizen bouwen of parkeerplaatsen aanleggen. En het vergt ook nog eens ander onderhoud.’

Een voorbeeld van een klimaatbestendige wijk vinden we in Culemborg. In EVA-Lanxmeer zijn de huizen gebouwd met biobased materialen. Groene zones bieden een thuis aan vogels, insecten en andere dieren en koelen de omgeving af bij hitte. De wijk is autoluw en een groot zonnedak levert elektriciteit voor deelauto’s die via een coöperatie worden gedeeld. Wadi’s, greppels en vijvers vangen regenwater op, wat de bodem versterkt en wateroverlast voorkomt. ‘Ook bestaande woonwijken kun je verbeteren’, zegt Verstand. ‘Bijvoorbeeld met parkeerplaatsen die waterdoorlatend zijn, of door delen van stoepen en de openbare ruimte te vergroenen.’ 

Klimaatverandering leidt ook tot meer waterproblemen, zeker in een waterland als Nederland. Er zijn langere periodes van extreme droogte, zoals afgelopen zomer, terwijl er in de winters juist meer neerslag valt. ‘We hebben Nederland altijd ingericht als een vergiet’, zegt Verstand. ‘We wilden het water zo snel mogelijk afvoeren met slootjes en kanalen. Dat is niet meer houdbaar. De opgave is nu om het landschap meer in te richten als een spons.’

Verstand en zijn collega’s onderzoeken hoe het landschap kan worden aangepast aan deze nieuwe opgave. Bijvoorbeeld in de Onlanden, een natuurgebied ten zuiden van Groningen. Dit gebied, ter grootte van zo’n 3.500 voetbalvelden, wordt vanaf 2010 steeds meer ingericht als een moeras. Bij langdurige, hevige regenval kan hier water worden opgevangen zodat de stad Groningen niet met overstromingen te maken krijgt. Dat is al een paar keer nodig geweest.

Uit een Wageningse evaluatie bleek dat deze waterberging goed werkte en ook nog eens geld bespaart, zegt Verstand. ‘Als je dit in de stad zelf had aangepakt met het verhogen van kades, dijken en andere technische oplossingen, was het uiteindelijk drie keer zo duur uitgevallen. En het natuurgebied heeft ook nog eens voordelen voor biodiversiteit en recreatie.’

Ook veenweidegebieden kunnen anders worden ingericht. In deze gebieden komt het veen bij lage waterstanden droog te liggen, waardoor het wegrot. Daarbij komt veel CO2 vrij. Verstand: ‘Als je het waterpeil verhoogt, krijg je minder bodemdaling en dus minder uitstoot. Dan moet je naar een ander landgebruik toe, met natte teelten bijvoorbeeld. Je zou biobased bouwmaterialen zoals lisdodde kunnen telen, maar dat is nu nog niet rendabel. Dat zou de overheid aantrekkelijker kunnen maken.’

Tijdens droge, hete zomers kunnen natuurbranden in alle hevigheid toeslaan. Het natuurbrandseizoen van 2025 was een van de meest verwoestende seizoenen van de afgelopen decennia: ruim een miljoen hectare ging in vlammen op. ‘Dit jaar lijkt de oppervlakte minder te zijn, maar de economische en sociale impact was veel groter’, zegt De Rooij. ‘Denk aan de toeristensector in Frankrijk, of de jeneverbesstruiken in Noord-Limburg die bijna volledig verwoest zijn. Die waren uniek en zijn lastig weer terug te krijgen.’

In 2025 bevond De Rooij zich in Galicië, waar hij deelnam aan een Europese missie om te helpen met brandbestrijding en kennis en ervaring op te doen. Dit jaar gaf hij duiding in de Nederlandse media, vooral bij de gigantische branden in de Franse Gironde. ‘Vuur heeft brandstof nodig. In de Gironde is een enorme monocultuur van dennen aangeplant, dus daar was meer dan genoeg brandstof. Met langdurige periodes van extreme droogte en hitte kan zo’n brand onbeheersbaar worden.’ Er is in zo’n bos dus een heel ander soort vegetatie nodig, zegt De Rooij. ‘Hoe gevarieerder, hoe beter. Loofbomen zorgen voor meer vocht in de natuur dan naaldbomen, en zijn ook nog eens beter voor de ecologie. En het gaat verder dan vegetatie: kijk naar het hele systeem, juist ook van bodem en water.’

Op de Veluwe bekijken terreinbeheerders nu samen met de brandweer hoe ze het risico op natuurbranden kunnen reduceren. Een deel van het bos moet omgevormd worden, geeft De Rooij aan. ‘Niet alleen vanuit de beheersing van natuurbranden, maar bijvoorbeeld ook voor natuurherstel. Dat vergt tijd en kan niet in één keer gebeuren. Maar de inzet van hulpdiensten en alle schade die je uiteindelijk moet herstellen, dat zijn hele hoge kosten. Als je een fractie daarvan zou investeren in Nature-based Solutions voorkom je veel van deze kosten en levert het veel meer op.’

Nature-based Solutions laten zien dat er veel mogelijk is in de aanpak van klimaatverandering. ‘Ja, er zijn veel hittegolven en extreme regenbuien. Maar de situatie wordt verergerd door de manier waarop we ons landschap hebben ingericht’, zegt De Rooij. ‘De oplossing zit aan de voorkant. Door het landschap anders in te richten, kunnen we weerbaarder worden tegen het veranderende klimaat. En dat is op de lange termijn ook nog eens goedkoper en efficiënter. Als je het zorgvuldig doet zit er geen houdbaarheidsdatum aan, terwijl je een dijk steeds opnieuw moet verhogen.’

Wageningse onderzoekers werkten onder andere aan Vallei en Veluwe 2120, een visie van hoe de regio er in de toekomst uit zou kunnen zien. Deze visie begint met een analyse van het natuurlijk systeem: rivieren, hoogteverschillen, de bodem, enzovoorts. Op basis daarvan schetsen de onderzoekers een toekomstbestendige inrichting van het landschap, met onder meer ruimte voor water, aaneengesloten blauw-groene natuur en uitgestrekte recreatiegebieden. 

Vallei en Veluwe 2120 is een vervolg op NL2120, een integrale visie van WUR op de inrichting van Nederland over honderd jaar. Dat lijkt ver weg, maar De Rooij en Verstand zouden graag zien dat de overheid ook met een langetermijnperspectief komt. ‘Er zijn wel toekomstplannen, maar die zijn vaak vaag en gericht op één sector’, zegt Verstand. ‘Als je weet welk landgebruik je waar wil, kun je daarop sturen in je ruimtelijke planning. Dan weet iedereen waar we naartoe werken.’