Ga naar de inhoud
LongreadPublicatiedatum: 17 november 2026

Westnijlvirus: verspreiding, ziekteverschijnselen en onderzoek

Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) combineert diagnostiek en onderzoek om de verspreiding van het westnijlvirus (WNV) te kunnen signaleren en beter te begrijpen. Als nationaal referentielaboratorium voor deze ziekte heeft WBVR een centrale rol bij de diagnostiek van verdenkingen en besmettingen.

Het westnijlvirus (WNV) veroorzaakt de ziekte westnijlkoorts. Deze ziekte is meldingsplichtig, wat betekent dat verdenkingen van een infectie direct bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) moeten worden gemeld. Het virus circuleert tussen vogels en muggen, maar kan ook paarden en mensen infecteren. Lange tijd kwam het virus vooral voor in warmere delen van de wereld. Inmiddels heeft het zich verder over Europa verspreid en is het ook in Nederland meermaals aangetoond. Monitoring, goede diagnostiek en kennis over de verspreiding van het virus helpen om nieuwe besmettingen tijdig te signaleren.

Westnijlkoorts in het kort

  • Ziekteverwekker: Virus
  • Diersoort: Vogels en paarden (en mensen)
  • Verspreiding: Steekmuggen
  • Meldingsplicht: Ja
  • Vaccinatie of behandeling: Vaccinatie van paarden mogelijk
  • Diagnostiek bij WBVR: PCR, ELISA en serumneutralisatietest

Westnijlkoorts wordt veroorzaakt door het westnijlvirus (WNV), een virus uit de familie Flaviviridae. Het virus circuleert vooral tussen vogels en steekmuggen. Besmette muggen kunnen het virus vervolgens overdragen op andere dieren en mensen.

Westnijlkoorts is een zoönose. Dat betekent dat ook mensen met het virus besmet kunnen raken. Mensen en paarden spelen echter geen rol in de verdere verspreiding. Zij hebben te weinig virus in hun bloed om nieuwe muggen te besmetten en worden daarom beschouwd als zogenoemde eindgastheren. Mensen en paarden kunnen het virus ook niet rechtstreeks onderling verspreiden, maar overdracht van het virus via bloeddonatie of orgaantransplantatie is wel mogelijk. 

Welke ziekteverschijnselen veroorzaakt het westnijlvirus?

De gevolgen van een besmetting verschillen sterk per diersoort. Vooral kraaiachtigen kunnen gevoelig zijn voor het westnijlvirus. Andere vogelsoorten kunnen besmet raken zonder duidelijke ziekteverschijnselen.

Bij paarden veroorzaakt WNV bij ongeveer 20% van de besmette dieren klinische verschijnselen. Een klein percentage van de infecties verloopt ernstig tot zeer ernstig, met onder andere neurologische klachten. Minder dan 1% van de besmettingen bij paarden leidt tot sterfte.

Mogelijke ziekteverschijnselen bij paarden zijn:

  • Koorts;
  • Verminderde eetlust en sloomheid;
  • Spiertrillingen en zwakte;
  • Coördinatieproblemen;
  • Verlamming en andere neurologische verschijnselen.

Bij mensen verlopen de meeste besmettingen zonder klachten. Wanneer wel symptomen optreden, zijn deze vaak mild en griepachtig (bij ongeveer 20% van de mensen). Mogelijke klachten zijn onder andere hoge koorts, hoofdpijn en nekstijfheid. In een klein deel van de gevallen (1%) kunnen ernstige neurologische verschijnselen ontstaan, zoals hersen- of hersenvliesontsteking. Vooral ouderen en mensen met een verminderde weerstand en onderliggend lijden, hebben een grotere kans op ernstige ziekte.

Hoe verspreidt het westnijlvirus zich?

Centraal in de verspreiding staat een cyclus tussen vogels en muggen. Een mug bijt een besmette vogel, neemt het virus op en kan vervolgens andere vogels besmetten. Zo kan het virus in een gebied blijven circuleren. Vooral Culex-muggen spelen hierbij een belangrijke rol, waaronder de gewone huismug (Culex pipiens), die ook in Nederland veel voorkomt. Ook sommige Aedes-soorten kunnen WNV overdragen. Eenmaal geïnfecteerd kan een mug het virus gedurende de rest van haar leven verspreiden.

Besmette muggen kunnen naast vogels ook paarden en mensen bijten. Omdat paarden en mensen eindgastheren zijn, stopt de natuurlijke transmissieketen daar meestal. Een besmetting bij een paard of mens kan daardoor wél een belangrijk signaal zijn: het betekent dat het virus in de omgeving circuleert. Warmte speelt een rol bij de verspreiding. Bij hogere temperaturen kan het virus zich sneller in een mug ontwikkelen, waardoor de kans op overdracht kan toenemen. Daarnaast is de periode waarin muggen actief zijn, langer bij langere zomers.

Onder bijzondere omstandigheden is ook overdracht zonder tussenkomst van muggen mogelijk, bijvoorbeeld via bloeddonatie of moedermelk. Deze routes spelen geen belangrijke rol in de natuurlijke verspreiding van het virus.

Een besmette mug kan naast vogels ook paarden en mensen bijten.

Wanneer kan het virus zich verder verspreiden?

De aanwezigheid van besmette vogels en muggen betekent niet automatisch dat een grote uitbraak ontstaat. Daarvoor moeten verschillende omstandigheden samenkomen. Er moet voldoende virus circuleren onder vogels, er moeten geschikte muggen aanwezig zijn en de omstandigheden moeten gunstig zijn voor zowel de muggen als de ontwikkeling van het virus. Weersomstandigheden, en vooral temperatuur, hebben daarom invloed op het risico op verdere verspreiding. Direct contact tussen vogels leidt normaal gesproken niet tot besmetting.

Komt het westnijlvirus in Nederland voor?

WNV kwam oorspronkelijk vooral voor in Afrika, maar heeft zich vanaf het einde van de twintigste eeuw over andere delen van de wereld verspreid. In warmere delen van Zuid-Europa komen al langere tijd regelmatig besmettingen voor.

In Nederland werd het westnijlvirus in 2020 voor het eerst aangetoond bij wilde vogels en muggen. Ook werden dat jaar besmettingen bij mensen vastgesteld. Ook in de jaren daarna is WNV incidenteel in Nederland aangetoond, waaronder bij een reiger in Noord-Holland. Eind 2025 werd WNV aangetroffen in Nederland bij muggen, vogels en paarden, al bleef het aantal getroffen dieren beperkt. In augustus 2026 dook WNV opnieuw op. Dit keer werd het virus bij tientallen paarden vastgesteld en bleken ook enkele mensen een besmetting te hebben opgelopen.

De WNV-situatie wordt nauwlettend gevolgd om veranderingen in de verspreiding van het virus tijdig te kunnen signaleren. Hiervoor werkt Wageningen Bioveterinary Research samen met verschillende partijen, zoals ErasmusMC, Dutch Wildlife Health Center, Royal GD, Centrum Monitoring Vectoren en RIVM. De aanwezigheid van WNV bij vogels, muggen, paarden of mensen kan informatie geven over waar het virus circuleert en hoe de epidemiologische situatie zich ontwikkelt.

Hoe wordt het westnijlvirus vastgesteld bij dieren?

Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) is het nationaal referentielaboratorium voor WNV bij dieren. Voor diagnostiek van het westnijlvirus gebruikt WBVR onder andere PCR, ELISA en de serumneutralisatietest. Afhankelijk van de diersoort, het moment van infectie en het doel van het onderzoek kunnen verschillende diagnostische methoden worden gebruikt.

PCR

Met PCR kan genetisch materiaal van het westnijlvirus worden aangetoond. Bij vogels kan hiervoor onder andere bloed- of hersenmateriaal worden onderzocht. Bij zoogdieren, zoals paarden, is PCR minder geschikt omdat het virus vaak slechts korte tijd aantoonbaar is. Aanvullend genetisch onderzoek kan worden gebruikt om het subtype van het virus te bepalen.

ELISA

Met een flavivirus ELISA kunnen antistoffen tegen WNV worden aangetoond. Daarmee kan een eerdere infectie of vaccinatie worden vastgesteld. De cELISA toont verschillende soorten antistoffen tegen WNV, maar ook tegen andere flavivirussen aan. Aanvullende diagnostiek kan nodig zijn om onderscheid te maken. Een IgM-ELISA kan bij paarden aanwijzingen geven voor een recente infectie en wordt beschouwd als specifiek, dat wil zeggen, antistoffen tegen andere flavivirussen geven geen reactie in deze ELISA Omdat IgM-antistoffen slechts enkele weken aanwezig zijn bij paarden, worden beide testen (de flavivirus ELISA en de WNV IgM ELISA) vaak naast elkaar gebruikt om de infectie met WNV te bevestigen.

Serumneutralisatietest

De serumneutralisatietest kan helpen onderscheid te maken tussen antistoffen tegen verschillende flavivirussen. In Nederland zijn de belangrijkste flavivirussen bij paarden WNV, teken-encefalitis (TBEV) en usutuvirus (USUV).

Vaccinatie en behandeling

Voor paarden zijn vaccins tegen het westnijlvirus beschikbaar. Vaccinatie kan de kans op ernstige ziekte en de gevolgen van een infectie verminderen. Voor mensen is geen vaccin tegen WNV beschikbaar.

Er bestaat geen specifieke behandeling die het virus zelf bestrijdt. De behandeling van zieke paarden en mensen is daarom vooral ondersteunend en gericht op het verminderen van de gevolgen van de ziekte. Paarden met ernstige neurologische verschijnselen kunnen intensieve ondersteunende zorg nodig hebben.

Besmetting met het westnijlvirus voorkomen

Westnijlkoorts is meldingsplichtig. De bestrijding is vooral gericht op monitoring, het beperken van muggenbeten en het verkleinen van de kans op verdere verspreiding.

Paarden kunnen bijvoorbeeld tegen muggenbeten worden beschermd door:

  • paarden rond zonsopgang en zonsondergang op te stallen;
  • paardendekens te gebruiken;
  • stallen zo veel mogelijk muggenwerend te maken;
  • mogelijke broedplaatsen van muggen in de omgeving te beperken.

Stilstaand water biedt muggen een plaats om zich voort te planten. Het verwijderen van stilstaand water kan daarom helpen om het aantal muggen in de directe omgeving te verminderen.

Ook mensen kunnen de kans op muggenbeten verkleinen, bijvoorbeeld met bedekkende kleding, muggenwerende middelen en horren, en door stilstaand water rond woningen zo veel mogelijk te vermijden.

Een muggenhor kan de kans op muggenbeten, en daarmee besmetting, voorkomen.

Onderzoek naar westnijlvirus bij Wageningen Bioveterinary Research

Ons onderzoek gaat verder dan het vaststellen van een besmetting. Met genetische analyse onderzoeken we aangetroffen virussen om meer inzicht te krijgen in hun eigenschappen en herkomst. Daarnaast ontwikkelen en gebruiken we complexe celsystemen om te onderzoeken hoe het westnijlvirus zich via muggen kan verspreiden, welke rol Nederlandse steekmuggen, waaronder de gewone huismug (Culex pipiens), daarbij spelen, en welk effect de muggenbeet heeft op de ziekteontwikkeling bij de gastheer.

WBVR houdt samen met Royal GD de verspreiding van WNV in de dierlijke sector in de gaten. Door kennis uit diagnostiek, virologie, genetische analyse, epidemiologie en onderzoek naar muggenoverdracht te combineren, kunnen we veranderingen in de verspreiding van het virus beter volgen en nieuwe besmettingen tijdig signaleren.

WNV-onderzoek binnen Wageningen University & Research

Ook andere onderzoeksgroepen binnen Wageningen University & Research dragen bij aan de kennis over het westnijlvirus. Zo doet het Laboratorium voor Entomologie fundamenteel onderzoek naar virusverspreiding in muggen en naar de manier waarop muggen overwinteren. Het Laboratorium voor Virologie doet onderzoek naar de ontwikkeling van nieuwe vaccins tegen het virus. De leerstoelgroep Infectious Disease Epidemiology onderzoekt de overdracht van het westnijlvirus naar mensen.

Door deze verschillende expertises binnen WUR te verbinden, ontstaat meer inzicht in het samenspel tussen virus, muggen, vogels, andere dieren, mensen en omgevingsfactoren. Dat helpt om beter te begrijpen onder welke omstandigheden WNV zich kan verspreiden en wat veranderingen in de epidemiologische situatie betekenen.

Meer weten over westnijlvirus?

Heeft u vragen over het westnijlvirus, diagnostiek of onderzoek? Neem contact op met onze expert drs. H.J. (Heather) Graham, dr. Melle Holwerda of prof. Dr. Barry Rockx

Lees meer