Een muggenarme zomer, maar 's winters wel meer huissteekmuggen in de stad

Het RIVM meldde op 10 september dat sinds juli dit jaar het westnijlvirus op verschillende plekken in Nederland rondgaat. Het virus is tot 9 september bij 18 mensen vastgesteld in de provincies Utrecht, Noord-Brabant, Noord-Holland, Zuid-Holland, Overijssel en Gelderland. In totaal zijn er tot nu toe drie patiënten overleden. Het virus is ook vastgesteld bij 58 paarden, 39 vogels – en bij muggen. In 2020 werd het virus voor het eerst in Nederland aangetroffen en al jaren zien onderzoekers een toename van besmettingen in Europa. De verwachting was dat we er ook in Nederland mee te maken zouden krijgen. Dat was een van de redenen om in 2016 met Muggenradar.nl van start te gaan. Met dit citizen science-project wilden Wageningse onderzoekers steekmuggenoverlast beter in beeld krijgen. Ook dit jaar rapporteert Muggenradar.nl weer: er was weinig muggenoverlast in de zomer, maar 's winters waren er in de stad wel meer huissteekmuggen met een voorkeur voor mensenbloed te vinden.

Uit de wekelijkse meldingen van de mate van muggenoverlast sinds begin juli concludeert de Muggenradar dat er relatief weinig muggenoverlast is dit jaar. De Muggenoverlastindex die de onderzoekers bepalen op basis van alle meldingen via Muggenradar.nl, lag deze zomer 16 procent lager dan de gemiddelde overlast over de jaren 2020 tot en met 2025 (zoals ook te zien is aan onderstaande figuur). In de meeste weken was de muggenoverlast dit jaar laag. Dit komt zeer waarschijnlijk door de extreme droogte in combinatie met de hoge temperatuur. Er waren daardoor veel minder broedplaatsen voor muggen beschikbaar, waardoor ze hun levenscyclus van ei, via larve en pop tot volwassen mug niet konden voltooien.

Door de recordhoge zomertemperatuur konden muggen op plekken waar het water wel lang genoeg bleef staan zich wel ontwikkelen, sneller bovendien. Volgens het muggenontwikkelingsmodel dat de onderzoekers gebruiken vliegt deze september de zesde muggengeneratie al rond. Niet eerder was dit zo vroeg in het jaar. Vijftig jaar geleden konden volgens ons model huissteekmuggen hun vierde generatie niet eens afmaken omdat de warme periode te kort was.

De gewone huissteekmug kent diverse varianten, waarvan de molestus-variant en de pipiens-variant de belangrijkste zijn. De molestus-variant wordt geassocieerd met verstedelijkte gebieden en maakt veelvuldig gebruik van ondergrondse broedplaatsen, zoals metrostelsels, ondergrondse wateropslag en mogelijk ook ondergelopen kruipruimtes. Eerdere studies toonden aan dat deze variant een voorkeur heeft voor het bijten van mensen. De pipiens-variant is juist talrijker in meer landelijke gebieden. Daarnaast gaat de pipiens-variant in de koude maanden in winterrust, terwijl de molestus-variant het gehele jaar door actief blijft. Beide biotypen zien er qua uiterlijk exact hetzelfde uit, maar zijn dus qua gedrag verschillend. Onderzoekers bepalen met een DNA-test welke huissteekmug ze voor zich hebben.

Om uit te zoeken welke effecten verstedelijking en woonomgeving hebben op het voorkomen van de twee varianten, werden honderden ingestuurde muggen geanalyseerd. Dit was een maandenlange klus, waarvoor de hulp ingeroepen werd van collega’s en studenten van het Laboratorium voor Entomologie. Uit DNA-analyses bleek dat de molestus-muggen inderdaad meer dominant waren in sterk verstedelijkte gebieden, terwijl de pipiens-variant relatief vaker voorkwam in meer landelijke gebieden. Toen de onderzoekers nagingen wie de molestus-variant hadden ingestuurd, bleek dat dit vaker mensen waren met een woning waarvan de kruipruimte ondergelopen was. Die kruipruimtes zijn dus een mogelijke bron van muggenoverlast in de winter.

In een deel van de wintermuggen vond het onderzoeksteam bloed, wat aangaf dat deze muggen zeer recent hadden gebeten. DNA-technieken toonden aan dat het overgrote merendeel van de bloedgevoede steekmuggen tot de molestus-variant behoorde. Het bloed uit de muggen werd ook geanalyseerd op herkomst. Het grootste deel van de muggen had zich, zoals verwacht, gevoed op mensen. Naast mensenbloed werd ook het bloed van honden, koeien, duiven en een valkparkiet in de muggen aangetroffen.

Een klein deel van de gevoede muggen behoorde echter tot de pipiens-variant. Dat was onverwacht, aangezien de pipiens-variant in winterrust gaat en dus normaal gesproken niet actief is in februari. Gedurende de tiendaagse Muggenradar-oproep steeg de gemiddelde temperatuur zes dagen op rij boven de 10 graden. Vermoedelijk hebben deze – voor die tijd van het jaar – zeer hoge temperaturen ervoor gezorgd dat een deel van de pipiens-muggen uit winterrust ontwaakte en actief op zoek ging naar bloed. 

Hogere temperaturen betekenen dat muggen meerdere generaties per jaar kunnen ontwikkelen en langer in het jaar actief zijn. Dat kan tot grotere aantallen steekmuggen leiden. Dit jaar laat zien dat dit niet gebeurt als het daarnaast ook erg droog is. Hoewel de aantallen muggen en muggenoverlast lager zijn, leiden hogere temperaturen wel tot snellere ontwikkeling van virussen in de mug. Daarmee krijgen virussen als het westnijlvirus meer kans om zich sneller te verspreiden.

Het verkrijgen van duizenden muggensamples uit alle hoeken van het land is niet mogelijk zonder burgerwetenschap in te zetten. Het Muggenradar-onderzoek laat daarmee een grote meerwaarde zien. Nu de temperatuur jaarrond stijgt, is het belangrijk om te blijven onderzoeken hoe het gedrag van muggen verandert en welke gevolgen dat kan hebben voor mens en dier. 

Iedereen kan nog steeds via Muggenradar.nl de mate van muggenoverlast doorgeven die ze op dit moment ervaren. Voor het onderzoek is het ook interessant om te horen van mensen die géén muggenoverlast ervaren. Een waarneming doorgeven kan anoniem of met een gratis Nature Today-account. Een account staat je toe om waarnemingen later terug te zien.