Kunnen positieve kantelpunten het klimaat en de natuur redden?

Kantelpunten worden vaak geassocieerd met dreigende veranderingen in het klimaat en de natuur. Denk aan het verdwijnen van het Amazonewoud of het smelten van grote ijskappen. Zodra een bepaalde grens wordt overschreden kan een kleine verandering een ingrijpend proces in gang zetten dat moeilijk of niet meer terug te draaien is.

Maar kantelpunten hoeven niet altijd negatief te zijn. Ook in onze samenleving kunnen veranderingen zichzelf versterken en daardoor plotseling in een stroomversnelling raken. Denk bijvoorbeeld aan de overgang van fossiele naar duurzame energie. Als nieuwe technologieën aantrekkelijker worden, steeds meer mensen ze omarmen en beleid daarop inspeelt, kan een omslag ontstaan die zichzelf verder versterkt.

Op zoek naar positieve kantelpunten

Hoe ontstaan zulke positieve kantelpunten? En kunnen we ze herkennen en benutten om de overgang naar een duurzame samenleving te versnellen? Dat wordt de komende zes jaar onderzocht binnen het project GROUNDSWELL.
Het project ontvangt een ERC Synergy Grant van bijna 10 miljoen euro en wordt geleid door Marten Scheffer (Wageningen University & Research), Tim Lenton (University of Exeter), Johan Rockström (Potsdam Institute for Climate Impact Research) en Elke Weber (Princeton University).

De onderzoekers richten zich onder meer op veranderingen in het energie- en voedselsysteem. Ze willen begrijpen welke omstandigheden maatschappelijke omslagen mogelijk maken, hoe veranderingen elkaar kunnen versterken en waar de kansen op positieve kantelpunten het grootst zijn. Die inzichten kunnen overheden en maatschappelijke organisaties helpen om duurzame veranderingen te versnellen.
Wat kunnen we leren van taal en geschiedenis?

Binnen GROUNDSWELL richt Wageningen zich op twee bijzondere onderzoekslijnen. Allereerst gaan onderzoekers enorme hoeveelheden taal analyseren om verschuivingen in maatschappelijke opvattingen te ontdekken. Veranderingen in hoe mensen over onderwerpen denken en praten, kunnen mogelijk aanwijzingen geven dat een grotere maatschappelijke omslag op komst is.

Daarnaast gaan de Wageningse onderzoekers samen met historici een groot aantal maatschappelijke kantelpunten uit het verleden bestuderen. Door kleine en grote veranderingen systematisch met elkaar te vergelijken hopen ze patronen te ontdekken die verklaren waarom sommige ontwikkelingen plotseling versnellen en andere niet.

Van ‘De Kanteling’ naar GROUNDSWELL

Voor Scheffer is GROUNDSWELL een logisch vervolg op zijn recente boek ‘Tipping out of Trouble’, in het Nederlands verschenen als ‘De Kanteling’. Daarin stelt hij de vraag of het nog mogelijk is het tij te keren voor klimaat en natuur. Zijn antwoord: ja, maar alleen onder bepaalde voorwaarden.

‘Dit project is het gedroomde vervolg op mijn boek’, vertelt Scheffer. ‘We gaan zes jaar lang onderzoeken waar de kansen voor positieve kanteling het grootst zijn, zodat overheden en maatschappelijke organisaties daar gebruik van kunnen maken.’ Het project betekent ook dat Scheffer na zijn pensioen weer parttime aan Wageningen University & Research verbonden zal zijn. ‘Ik was nooit van plan om echt te stoppen’, zegt hij. ‘Dit geeft me de gelegenheid om anderen te helpen om aan de weg te timmeren.’

Met GROUNDSWELL hopen de onderzoekers uiteindelijk beter te begrijpen hoe positieve maatschappelijke veranderingen kunnen ontstaan én versnellen. Want als kleine veranderingen grote gevolgen kunnen hebben, biedt dat misschien ook kansen om de toekomst een beslissende zet in de goede richting te geven.