Wie krijgt als eerste een vaccin? Lessen van de pandemie

Toen de eerste coronavaccins beschikbaar kwamen, was de voorraad beperkt en moesten overheden moeilijke keuzes maken. In de meeste landen werd prioriteit bepaald op basis van medisch risico. Ouderen, zorgmedewerkers en mensen met onderliggende aandoeningen stonden vooraan in de rij.

Nieuw onderzoek van Wageningen University & Research-onderzoekers Nazli Gul en Sander de Leeuw kijkt opnieuw naar deze aanpak. Zij onderzoeken of deze strategie niet alleen effectief maar ook eerlijk was, en of het meenemen van sociale ongelijkheid in de verdeling van vaccins meer levens had kunnen redden.

De pandemie trof niet iedereen in gelijke mate. Mensen die leven in armoede, in volgepakte woningen of met onzekere banen, liepen een groter risico om besmet te raken en ernstiger ziek te worden. Dit patroon werd gezien in onder meer het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Brazilië.

Zoals Gul stelt: “De pandemie heeft ongelijkheid niet gecreëerd. Ze heeft zichtbaar gemaakt wat er al was.” Ze voegt daaraan toe dat zelfs buiten crisissituaties “wanneer middelen schaars zijn, de meest kwetsbaren het minst profiteren.” Dit suggereert dat sociale kwetsbaarheid een bredere rol zou moeten spelen in verdelingsvraagstukken, niet alleen tijdens pandemieën.

Toch richtten de meeste vaccinatiestrategieën zich vooral op medische kwetsbaarheid. Sociaaleconomische factoren werden zelden meegenomen in officiële modellen voor het toewijzen van vaccins.

Om alternatieven te onderzoeken, ontwikkelden Gul en De Leeuw een computermodel op basis van gedetailleerde gegevens uit Engeland. Zij simuleerden de eerste 600 dagen van de pandemie en testten verschillende vaccinatiestrategieën.

Hun voorstel is een zogenoemd ‘drempelbeleid’. Binnen elke leeftijdsgroep krijgen mensen in sociaal kwetsbare omstandigheden voorrang, totdat een bepaald percentage van die groep is gevaccineerd. Pas daarna komen minder kwetsbare mensen van dezelfde leeftijd aan de beurt.

Het model laat zien dat een drempel van ongeveer 70 procent de beste balans biedt. Zo worden kwetsbare groepen voldoende beschermd, zonder dat vaccinatiecampagnes vertraging oplopen door bijvoorbeeld vaccinatiebereidheid of logistieke uitdagingen.

Een veelgehoorde zorg is dat het toevoegen van sociale criteria vaccinverdeling te complex maakt. Gul reageert hierop: “Onze aanpak vereist niet dat individuen afzonderlijk worden geïdentificeerd of geprofileerd. We maken gebruik van gebiedsgebonden gegevens over achterstand die overheden al verzamelen.” In de praktijk kan “een postcode bepalen wie in aanmerking komt voor prioriteit, niet een persoonlijk dossier.” Volgens haar is “de extra complexiteit minimaal, terwijl de winst in geredde levens aanzienlijk kan zijn.”

De resultaten zijn opvallend. Strategieën die alleen gebaseerd zijn op medisch risico blijken minder effectief in het verminderen van sterfte en dragen weinig bij aan rechtvaardigheid. De drempelbenadering daarentegen verlaagt zowel het aantal sterfgevallen als de ongelijkheid in wie beschermd wordt.

Dit doorbreekt de aanname dat rechtvaardigheid en effectiviteit tegenover elkaar staan. In dit geval versterken ze elkaar juist.

Tegelijkertijd hangt het effect van deze strategie af van de demografische context. In jongere populaties met veel opgebouwde immuniteit is de impact kleiner. In populaties met meer kwetsbare groepen zijn de voordelen groter.

De onderzoekers benadrukken ook dat vaccinatie alleen structurele ongelijkheid niet kan oplossen. Verbeteringen in leefomstandigheden blijven essentieel om gezondheidsverschillen op de lange termijn te verkleinen.

De studie biedt een belangrijke les voor toekomstige crises. Zoals Gul stelt: “Wacht niet tot vaccins in overvloed beschikbaar zijn om na te denken over rechtvaardigheid.” De resultaten laten zien dat “het vroegtijdig prioriteren van sociaaleconomisch kwetsbare groepen, zelfs gedeeltelijk, zowel meer levens redt als de verdeling eerlijker maakt.”

De bredere boodschap is duidelijk. “In een pandemie is iedereen gelijk behandelen niet altijd eerlijk,” concludeert Gul. “En zoals onze resultaten laten zien, is het ook niet altijd de meest effectieve aanpak.”