Systeemdenken is de sleutel om Dhaka’s voedselproblemen op te lossen

In het verstedelijkte gebied dat Groot-Dhaka  wordt genoemd en vier steden omvat, wonen nu meer dan 25 miljoen mensen. Elk jaar dijt de metropool verder uit met de komst van honderdduizenden nieuwe bewoners. Ongeveer een derde van alle inwoners leeft in overvolle wijken zonder formele huisvesting. Hoewel de voedselmarkten in sommige delen vol liggen, hebben miljoenen inwoners geen toegang tot voldoende gezond eten. Tegelijkertijd wordt er veel voedsel verspild, kampt de stad met een enorm afvalprobleem en zijn er veel zorgen rond voedselveiligheid.

In augustus 2018 zetten de Nederlandse ambassade in Bangladesh en de FAO hun handtekeningen onder het projectvoorstel om te werken aan verbeteringen in het voedselsysteem van Dhaka. Wageningen University & Research (WUR) nam als kennispartner deel aan het project. Ook de vier city corporations die naast elkaar opereren, waren betrokken in het project. Deze stadsbesturen hebben elk hun eigen dynamiek: Dhaka-Noord is het centrum van de landelijke overheid, Dhaka-Zuid de oude stad, Naranganj het centrum van industrie en handel en Gazipur een overgangszone tussen stad en platteland die rap aan het verstedelijken is.

Programmacoördinator Marion Herens was namens WUR de schakel tussen het Dhaka-team en een multidisciplinair team van Wageningse onderzoekers. Zij stelt dat de aanpak van stedelijke voedselproblemen vaak reactief is: “Er gaat veel geld naar het bestrijden van crises, zonder de oorzaken aan te pakken. Tijdens de COVID-pandemie werden kwetsbaarheden in het systeem blootgelegd: traditionele aanpakken schieten tekort omdat ze onderliggende systeemfouten negeren. Denk aan slechte infrastructuur, gebrek aan coördinatie tussen sectoren en een focus op kortetermijnproblemen. Dat laatste is volstrekt logisch en menselijk; de problemen van nu bepalen het handelingsperspectief van stedelijke bestuurders en uitvoerders.”

Er komt nog iets bij, vervolgt Herens: “Voedsel is een landelijke aangelegenheid, maar het staat nooit op de stedelijke beleidsagenda. Daardoor wordt het stedelijk beleid gefragmenteerd aangestuurd, gemandateerd en uitgevoerd.”

Onderdeel van een breed scala aan interventies was de ontwikkeling van de Dhaka Food Agenda 2041 die WUR samen met FAO, city corporations en lokale partners ontwikkelde. De voedselsysteembenadering van WUR is daarin belangrijk geweest. Anders dan klassieke projecten met vooraf vastgestelde deliverables gaat de systeembenadering ervan uit dat je eerst de verschillende elementen in een voedselsysteem en de onderliggende relaties daartussen in kaart brengt. “Dat is precies wat er in dit programma is gebeurd”, stelt Herens: “We zijn begonnen met het in kaart brengen van het hele voedselsysteem, van productie tot consumptie, van voedseltekorten tot voedseloverschotten. En van infrastructuur tot beleid.”

Vanaf de start heeft WUR daarnaast de zogenoemde city food councils helpen opzetten. Deze partnerships zijn ondersteund met capaciteitsopbouw en competenties om per stad een eigen voedselagenda te maken. “En we hebben ook een belangrijke rol gespeeld in het tot stand brengen van een nieuw verbindend platform tussen stedelijk en landelijk bestuur”, voegt Herens toe. Dit soort initiatieven zijn heel belangrijk geweest in de versterking van de governance op de verschillende bestuursniveaus.”

Uit de analyse kwamen volgens Herens prioriteiten naar voren die herkenbaar waren voor de lokale gemeenschappen: “Veel urgente problemen hebben te maken met een ongelijke distributie van voedsel, onveilig voedsel en afval. Tegelijkertijd zijn we meteen gaan nadenken over de vraag hoe we willen dat het voedselsysteem van Dhaka er in 2041 uitziet. Deze parallel tracking, het koppelen van urgente thema’s aan langetermijnvisie, is cruciaal in onze aanpak geweest. Je hebt de urgente problemen van vandaag, maar als je alleen daarmee bezig bent, krijg je het systeem niet in beweging om het in de toekomst anders te doen.”

Ze noemt wat voorbeelden van interventies voor urgente problemen die ook passen in de langetermijnvisie: “Er zijn zestien boerenmarkten in de stad tot stand gebracht waar boeren rechtstreeks veilig voedsel verkopen, zonder tussenpersonen die de prijs opdrijven. We hebben veel geïnvesteerd in wijken om mensen stadstuinen aan te laten leggen. Verkopers van versmarkten zijn getraind in voedselveiligheid, wat onder meer geleid heeft tot beter afvalbeheer.”

Toch zijn er wel degelijk ook interventies voor langetermijnproblemen beproefd. Zo is er een proef geweest met een biovergister om meer waarde te kunnen halen uit voedselreststromen. En larven van de black soldier fly zijn ingezet om organisch afval om te zetten in hoogwaardig diervoer.

WUR heeft ook bijgedragen aan capaciteitsontwikkeling van overheidsfunctionarissen, inclusief een training voor de overdracht van kennis van ecologische en socio-economische analyses en modelling-technieken. Die zijn nodig om kwantitatieve analyses te kunnen maken, maar ook kwalitatieve analyses zijn belangrijk volgens Herens: “De werkelijkheid van data en de werkelijkheden van mensen en hun kijk op hun stad, moet je bijeenbrengen. Ik noem dat de kwantitatief-kwalitatieve handshake. Daardoor werden niet alleen ruimtelijke data en socio-economische modellen meegenomen in de analyses, maar ook de ervaringen die lokale partners deelden in stakeholdersessies. De lokale bestuurders speelden daarin een belangrijke rol, doordat ze mensen uit verschillende sectoren bijeenbrachten. Deze netwerken zijn cruciaal: je hebt partnerships nodig die door governance ook na afloop van een project overeind gehouden wordt.” Uitdagend daarbij is volgens Herens dat stedelijke voedselsystemen verschillende dimensies kennen: “Je moet werken aan de korte én de lange termijn, nationaal én lokaal.”

De resultaten geven hoop. Zo steeg in kwetsbare wijken de toegang tot veilig voedsel. Toch blijven er uitdagingen. Misschien de grootste is dat beleidsmakers zich vooral laten leiden door het zoeken naar oplossingen voor de ‘urgenties van vandaag’, wat óók hun verantwoordelijkheid is: “Er is een extra stap nodig om mogelijk ongewenste uitkomsten daarvan te zien. En om daar verandering in te brengen met het oog op betere toekomstige uitkomsten. Daarvoor is investeren in langetermijndenken en -handelen nodig van een breed palet aan stakeholders.”

Aangetoond is volgens Herens ook dat de systeemaanpak werkt: “We laten zien dat je de aanpak van urgente issues kunt koppelen aan langetermijndoelen. En partijen met wie we samenwerkten, passen nu zelf het systeemdenken toe.”

Ook in de Keniaanse hoofdstad Nairobi heeft WUR de voedselsysteemaanpak al gehanteerd. Mogelijk volgt Ethiopië, waar in Addis Abeba grote problemen rond stedelijke voedselvoorziening bestaan. Haar boodschap voor andere steden: “Koppel kortetermijnaanpak aan langetermijnvisie, betrek alle partijen die je nodig hebt om tot systeemverandering te komen en investeer in capaciteitsopbouw. En wees geduldig: systeemverandering kost tijd, maar de opbrengst is een veerkrachtig en toekomstbestendig voedselsysteem in de stad.”

Een multidisciplinair team van Wageningse wetenschappers werkte samen in het project Food Systems Dhaka:

• Wageningen Social & Economic Research (WSER) was verantwoordelijk voor de programmaleiding en coördineerde de ondersteuning door WUR. Namens WSER droegen experts in beleid, governance en partnerships bij aan het project.  Het instituut was ook verantwoordelijk voor de foresight- en scenario-ontwikkeling, socio-economische expertise op het gebied van modelling en consumentenstudies. 
• Wageningen Environmental Research (WENR) leverde expertise op het gebied van GIS-modelling en op foresight- en scenario-ontwikkeling rond het thema klimaat. 
• Wetenschappers van Wageningen Food & Biobased Research (WFBR) hielden zich bezig met de studies rond voedselketens en voedselverspilling en -verliezen. 
• Wageningen Livestock Research (WLR) heeft bijdragen door het opzetten en toetsen van de pilot met de black soldier fly.