Ga naar de inhoud
NieuwsPublicatiedatum: 20 november 2026

Europese regels maken ontwikkeling levende materialen onzeker

prof.dr. JHH (Justus) Wesseler
Hoogleraar/Leerstoelhouder

Kleding die de lucht zuivert of een levende pleister die zelf genezende stoffen aanmaakt: met biotechnologie kunnen bijzondere nieuwe materialen worden ontwikkeld. Hierin kunnen levende micro-organismen, zoals bacteriën en gisten, een functie vervullen. De toepassingen zijn interessant voor onder meer de bouw, geneeskunde en milieutechnologie. Maar volgens Justus Wesseler van Wageningen University & Research maken Europese regels het lastig om producten te ontwikkelen en op de markt te brengen, vooral wanneer micro-organismen worden gebruikt die genetisch zijn aangepast. Daardoor dreigt Europa belangrijke economische kansen mis te lopen.

Technisch ontworpen levende materialen (Engineered Living Materials, ELM's) zijn materialen waarin levende organismen, zoals bacteriën, schimmels of gisten, een bepaalde functie hebben. Deze organismen kunnen bijvoorbeeld stoffen produceren, signalen uit hun omgeving waarnemen, of bijdragen aan het herstel van beschadigingen in het materiaal. Sommige organismen hebben van nature eigenschappen die onderzoekers kunnen gebruiken. Zo produceren bepaalde bacteriën cellulose, een stof die geschikt is voor het maken van kleding en textiel. 

Onderzoekers kunnen micro-organismen ook genetisch aanpassen om ze nieuwe functies te geven. Een voorbeeld hiervan is het Europese onderzoeksproject NextSkins. Onderzoekers ontwikkelen een levend materiaal in de vorm van een pleister die eczeem kan herkennen en behandelen. De pleister bootst verschillende functies van de menselijke huid na, zoals waarneming en herstel. Hij bestaat uit een structuur van bacteriële cellulose, geproduceerd door bacteriën, waarin levende gistcellen zijn opgenomen. Onderzoekers hebben deze gistcellen genetisch aangepast. Ze kunnen stoffen aanmaken die helpen bij het behandelen van eczeem.

Europese regels onduidelijk

Maar ondernemers kunnen volgens Justus Wesseler, leerstoelhouder van de Agricultural Economics and Rural Policy group van WUR, vooraf moeilijk inschatten welke Europese regels van toepassing zijn en welke goedkeuringsroute ze moeten volgen om deze producten op de markt te brengen. In het rapport The Law and Economics of Regulation of Engineered Living Materials in the EU analyseert hij samen met Kai Purnhagen de Europese wet- en regelgeving voor deze nieuwe categorie materialen.

Een van de juridische vraagstukken is hoe moet worden bepaald of levende materialen voldoende zijn afgeschermd om te voorkomen dat genetisch aangepaste micro-organismen in het milieu terechtkomen. Purnhagen en Wesseler gebruiken hiervoor het voorbeeld van een baksteen waarin genetisch aangepaste micro-organismen zijn opgesloten die scheurtjes kunnen herstellen. ''Om onder de Europese regels als 'ingeperkt gebruik' te kunnen vallen, moet worden aangetoond dat de micro-organismen voldoende opgesloten blijven'', zegt Wesseler. ''Maar hoe toon je dat aan bij een materiaal dat tijdens het gebruik kan beschadigen? En welke regels gelden als de bacteriën alsnog kunnen vrijkomen?''

Wegwerpslippers en isolatiepanelen die CO2 afvangen

Ook de onderzoeksprojecten die de onderzoekers in het rapport bespreken laten zien hoe ingewikkeld de regelgeving kan zijn. Neem Fungateria, een project waarin schimmelnetwerken (mycelium) worden gecombineerd met genetisch aangepaste bacteriën. Deze bacteriën bevatten genetische schakelingen waarmee ze bepaalde functies kunnen uitvoeren. Zo onderzoekt het project de ontwikkeling van biologisch afbreekbare wegwerpslippers voor de horeca en isolatiepanelen die CO₂ kunnen afvangen.

Hier roept de toepassing ook juridische vragen op. ''Hoe moet de bestaande GMO-regelgeving worden toegepast op zulke samengestelde materialen'', zegt Wesseler. ''Welke regels gelden bijvoorbeeld wanneer genetisch aangepaste bacteriën onderdeel zijn van een materiaal dat uiteindelijk wordt afgebroken en mogelijk in het milieu terechtkomt?''

Bij NextSkins speelt een ander vraagstuk. De levende pleister is bedoeld om rechtstreeks op de menselijke huid te worden aangebracht. Valt zo'n product onder de geneesmiddelenwetgeving, de regelgeving voor medische hulpmiddelen of de regels voor genetisch gemodificeerde organismen? Daarnaast is het volgens Wesseler onduidelijk wie verantwoordelijk is voor eventuele schade wanneer een levend materiaal na productie blijft functioneren en bijvoorbeeld onverwachte biologische effecten veroorzaakt. Stel dat levend materiaal met genetisch aangepaste bacteriën wordt gebruikt om bepaalde voedingsstoffen te produceren. Na verloop van tijd blijkt dat de bacteriën ook een ongewenste stof aanmaken die schadelijk is voor de gezondheid. ''Wie is dan verantwoordelijk voor de schade? De producent van het levende materiaal, de fabrikant die het materiaal in een voedingsproduct heeft verwerkt of het bedrijf dat het eindproduct verkoopt?''

Economische gevolgen

Al deze onzekerheden kunnen volgens Wesseler economische gevolgen hebben. ''Bedrijven moeten investeren in onderzoek en ontwikkeling, ook al is vooraf niet altijd duidelijk welke toelatingsprocedures zij moeten doorlopen en hoeveel tijd en geld daarmee gemoeid zullen zijn'', legt hij uit. ''Hoe langer die onzekerheid duurt, hoe groter de kans dat ondernemers investeringen uitstellen of besluiten hun product ergens anders te ontwikkelen. We moeten oppassen dat we onze koppositie in deze innovatie niet verliezen.''

De onderzoekers pleiten er daarom voor de Europese regelgeving veel beter af te stemmen op de specifieke kenmerken van ELM's. Bij de beoordeling zou niet alleen de gebruikte technologie om een organisme genetisch te modificeren bepalend moeten zijn, maar zouden ook de eigenschappen, toepassingen en mogelijke risico's van het eindproduct moeten worden meegewogen. Daarnaast pleiten de onderzoekers voor duidelijkere toelatingsprocedures en betere samenwerking tussen toezichthoudende instanties, zoals de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) en het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA). Er zijn verschillende mogelijkheden om de kosten en de tijd die nodig zijn voor het verkrijgen van vergunningen voor nieuwe producten te verminderen, zonder concessies te doen aan de veiligheid.

''Een Europese instantie zou bedrijven kunnen ondersteunen bij het voorbereiden van hun vergunningsaanvragen'', zegt Wesseler. ''Zo krijgen bedrijven een duidelijker beeld van wat ze kunnen verwachten en welke regelgeving op hen van toepassing is. Tegelijkertijd kunnen nieuwe producten daardoor sneller op de markt komen.''

Heeft u een vraag?

Heeft u een vraag rondom dit onderwerp of ziet u kansen om met ons samen te werken? Neem dan contact op met onze expert.  

prof.dr. JHH (Justus) Wesseler

Hoogleraar/Leerstoelhouder

Agricultural Economics and Rural Policy