Vanille en biodiversiteitsverlies: waarom wereldwijde analyses niet altijd het hele verhaal vertellen

Doordat voedsel steeds vaker op grote afstand van de consument wordt geproduceerd, schuift ook de impact op de omgeving over landsgrenzen heen. Recente analyses proberen biodiversiteitsverlies dat zo wereldwijd wordt ‘uitbesteed’ in kaart te brengen door het combineren van data over handel, ontbossing en de verspreiding van soorten. Die studies laten een opvallend patroon zien: landen in het mondiale noorden veroorzaken vaak meer biodiversiteitsverlies in het buitenland dan binnen hun eigen landsgrenzen. 

Een van opvallendste voorbeelden in deze analyses is de vanilleteelt in Madagaskar. Volgens de oorspronkelijke studie speelt de export van vanille naar Europa en de Verenigde Staten een belangrijke rol bij het biodiversiteitsverlies in deze ‘hotspot’, die voor de hele wereld belangrijk is. 

In een reactie in Nature stellen onderzoekers van Wageningen University & Research deze conclusie echter ter discussie. Hun analyse laat zien dat de belangrijkste oorzaak van bos- en biodiversiteitsverlies in Madagaskar niet de vanilleteelt is, maar rijstproductie door middel van zwerflandbouw. In dat productiesysteem kappen kleinschalige boeren stukken bos, verbouwen ze enkele jaren rijst en laten het land daarna braak liggen voordat ze weer verder trekken. Als deze cyclus zich uitbreidt dieper het bos in, gaat biodiversiteit verloren.

Maar vanille speelt een heel andere rol. Dit gewas wordt verbouwd in een relatief klein gebied in het noordoosten van Madagaskar. Meestal gebeurt dat via boslandbouw, waarbij gewassen worden gecombineerd met bomen die schaduw geven. In dat soort systemen is er plek voor relatief veel biodiversiteit. Ze worden vaak aangelegd op grond die eerder werd gebruikt voor zwerflandbouw.

“Het is belangrijk om te begrijpen wat de échte oorzaak van ontbossing is,” zegt Dr. Dominic Martin, hoofdauteur van de studie. “Als we die verkeerd inschatten, lopen we risico op beleid dat meer kwaad dan goed doet.”

Tegelijkertijd benadrukken de onderzoekers dat de schuld niet bij de kleinschalige boeren ligt. “Zij staan vaak voor hele moeilijke keuzes,” legt Martin uit. “Het uitbreiden van zwerflandbouw het bos in, kan voor hen een manier zijn om op korte termijn te overleven. Maar op de lange termijn zijn deze boeren zelf ook degenen die het meest lijden onder het verdwijnen van bos.”

Juist hier kan vanille een onderdeel van de oplossing vormen. Als waardevol handelsgewas kan vanille de boeren een inkomen bieden, waardoor de noodzaak afneemt om bos te kappen voor hun eigen voedselvoorziening. In sommige gevallen kan vanilleteelt via boslandbouw zelfs leiden tot een toename van biodiversiteit, in vergelijking tot het eerdere gebruik van de grond voor voedselproductie.  

Het correct identificeren van de oorzaken van biodiversiteitsverlies is daarom cruciaal. Als vanille ten onrechte wordt aangewezen als belangrijke factor bij ontbossing, kan dat de vraag naar vanille uit Madagaskar verminderen. Dat kan het inkomen van boeren verlagen en de druk op bossen juist vergroten. Tegelijkertijd bestaat het risico dat dit de aandacht afleidt van gewassen die aantoonbaar wel ontbossing veroorzaken in andere regio’s, zoals cacao, soja en palmolie.

De studie laat ook de beperkingen zien van wereldwijde analyses. Hoewel die waardevol zijn voor het herkennen van brede patronen, zijn ze gebaseerd op aannames en samengevoegde data die niet altijd ook op lokaal niveau kloppen. Dat maakt conclusies minder betrouwbaar als ze worden toegepast op specifieke regio’s of bij specifieke beleidsvragen.

“Het betrekken van lokale wetenschappers en plaatsgebonden onderzoek is van essentieel belang,” zegt coauteur Dr. Sarobidy Rakotonarivo van de Universiteit van Antananarivo in Madagaskar. “Dat helpt om mondiale analyses beter te laten aansluiten op de werkelijke situatie, en het voorkomt onbedoelde gevolgen.” 

Goed nieuws dus voor liefhebbers van vanille-ijs. Maar een nog belangrijkere les voor wetenschap en beleid: biodiversiteitsverlies laat zich niet gemakkelijk vastleggen in wereldwijde patronen. Er is kennis nodig over de plaatselijke realiteit, erkenning van onzekerheden en nauwe samenwerking met mensen die het landschap heel goed kennen.