Veel meer terpen in Nederland dan gedacht

Lang voordat dijken het land beschermden, woonden mensen al in waterrijke gebieden. Deze vruchtbare landschappen waren aantrekkelijk, maar om droge voeten te houden bij overstromingen waren aanpassingen nodig. Dat leidde tot de aanleg van terpen: kunstmatige woonheuvels. De oudste Nederlandse terpen dateren van ongeveer 2500 jaar geleden. Tot ver in de twintigste eeuw werden in sommige gebieden nog woonheuvels aangelegd. Bijvoorbeeld in de IJsseldelta, waar de jongste uit de jaren ’60 dateren. Terpen kunnen belangrijke archeologische informatie bevatten, en geven inzicht in hoe mensen door de tijd heen omgingen met het landschap.

Van oudsher zijn de woonheuvels in het Waddengebied - ook wel terpen of wierden genoemd - verreweg het bekendst. Dat komt door de hoge dichtheid aan woonheuvels in dit gebied, en ze zijn vaak ook archeologisch onderzocht. In de nieuwe studie, verschenen in Earth-Science Reviews, presenteren onderzoekers voor het eerst een volledig overzicht van terpen in heel Nederland. Wageningen University & Research werkte hiervoor samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Het Oversticht en RAAP Archeologisch Adviesbureau.

‘We hebben nu ook in detail naar andere delen van Nederland gekeken,’ vertelt Roy van Beek, landschapsarcheoloog bij Wageningen University & Research. ‘We hebben een inventarisatie gemaakt van alle tot nu toe bekende, in verschillende bronnen opgeslagen archeologische en historische gegevens. Die hebben we gecombineerd met nieuw onderzoek van digitale hoogtekaarten. Dat heeft voor het eerst een compleet overzicht opgeleverd, en Nederland blijkt ontzettend rijk aan woonheuvels te zijn.’

De studie laat zien dat woonheuvels niet alleen dienden als bescherming tegen overstromingen vanuit de zee. Ook in overstromingsgebieden en delta’s van grote rivieren als de Rijn, Maas en IJssel komen veel terpen voor. Net als bijvoorbeeld in het Zuiderzeegebied, onder meer op de (voormalige) eilanden Schokland en Marken.

Van Beek: ‘Ook in veel veengebieden was de aanleg van terpen noodzakelijk vanwege steeds toenemende drassigheid door bodemdaling. Dat begon al zo’n duizend jaar geleden, toen de veengebieden in Laag-Nederland op grote schaal door mensen ontgonnen werden. Maar nog altijd is bodemdaling een groot maatschappelijk probleem.’

Daarnaast concluderen de onderzoekers dat de meeste woonheuvels in deze gebieden dateren uit de Middeleeuwen en de periodes daarna. Terpen uit de IJzertijd en Romeinse tijd komen vrijwel uitsluitend in het Waddengebied voor. 

Leven met water is een onderdeel van de Nederlandse identiteit. De bijna 9000 terpen die aan het licht zijn gekomen tonen aan dat de vroegere bewoners van ons land steeds weer, duizenden jaren lang, doelbewust kozen om te leven in waterlandschappen. Deze vruchtbare gebieden boden volop ruimte en uitstekende mogelijkheden voor landbouw. De meeste woonheuvels zijn diverse keren opgehoogd, vergroot of aangepast, in reactie op overstromingen, bodemdaling of andere landschapsveranderingen.

‘Verreweg de meeste van deze terpen zijn ook tegenwoordig nog bewoond’, aldus van Beek. ‘Sterker nog, tegenwoordig wordt bij sommige nieuwbouwprojecten in overstromingsgevoelige gebieden weer gekeken naar de optie om op terpen te bouwen. Daarbij kan ons verleden, en deze verhalen over meebewegen en vindingrijkheid die letterlijk nog steeds letterlijk onder onze voeten liggen, waardevolle informatie geven.’