Een bescheiden maar zinvol leven – het verhaal van Grietje Croll-van Randen

Tekst: Tessa Louwerens

Haar nichtje en naamgenoot kende Grietje goed. 'Ze was als een tweede moeder voor mij,' vertelt ze. 'Ze stond altijd voor iedereen klaar. Voor mij, voor haar familie, en voor mensen die ze soms amper kende maar graag wilde helpen.'

Die filantropische geest leeft nu voort in de donatie die Grietje Croll-van Randen deed aan het Anne van den Ban Fonds, een fonds op naam binnen University Fund Wageningen die veelbelovende studenten uit ontwikkelingslanden de kans biedt om te studeren aan Wageningen University & Research. Begin jaren vijftig schreef Grietje hier zelf geschiedenis als vooraanstaand vrouwelijk onderzoeker, voor die tijd iets heel bijzonders.

Grietje werd in 1929 geboren in het Friese dorp Roordahuizum. Ze was het vierde kind in een gezin van vijf. Haar ouders waren niet rijk, maar wel actief op zowel intellectueel als sociaal gebied. Grietjes vader, een timmerman, bouwde kleedhokjes langs het kanaal voor openwaterzwemmers. Haar moeder hield zich intensief bezig met grassroots-politiek. Ze hielp bij het opzetten en runnen van diverse initiatieven, zoals een mobiel café voor geheelonthouders (de 'Blauwe Tent', ook gebouwd door Grietjes vader) dat alcoholisme moest tegengaan. En tijdens de Tweede Wereldoorlog stichtte ze een thuisbibliotheek. 'Die maatschappelijke betrokkenheid,' zegt haar nichtje, 'is waar mijn tante mee is opgegroeid en wat ze haar leven lang heeft uitgedragen.' 

Waar haar oudere zus met poppen speelde, gaf de jonge Grietje de voorkeur aan het bouwen van forten en dollen met de jongens. 'Ze was een echte wildebras,' lacht haar nichtje. Grietje zelf had geen kinderwens, maar ze werd wel een wegbereider voor jongeren. Ze bood hun de kans zichzelf te ontplooien, vooral vrouwen.’

Grietjes moeder wist dat onderwijs het pad naar de toekomst was en stimuleerde al haar kinderen hun dromen te verwezenlijken. De beurzen die Grietje kreeg, stelden haar in staat om onderwijs te volgen. En dat zou haar leven totaal veranderen. Na de middelbare school wilde ze pathologie gaan studeren, maar dat liep anders. Een opmerkzame leraar raadde Grietje landbouwwetenschappen aan. In een tijd waarin vrouwelijke studenten nog geen tien procent uitmaakten van de jaarlijkse instroom op de Landbouwhogeschool (later Wageningen University) was dit een levensveranderende keuze. Na haar studie landbouwtechniek, met als bijvak huishoudkunde, kreeg ze al snel een aanstelling als onderwijsassistent scheikunde, gevolgd door een baan als onderzoeker.

Toen Grietje ging studeren, werd ze lid van de Wageningse Vrouwelijke Studenten Vereniging (WVSV). Ze maakte veel vrienden, van over de hele wereld. Het was een gewoonte die ze nooit meer kwijt zou raken. Dat ze vijf talen sprak (Nederlands, Fries, Engels, Frans en Duits) heeft haar ongetwijfeld erg geholpen bij het leggen van internationale contacten. 

Tijdens Grietjes tijd in Wageningen maakte ze haar eerste reizen. Eerst binnen Europa, daarna naar Algerije, Egypte en andere Afrikaanse landen. Ze nam deel aan excursies, woonde congressen bij en ging op ontdekkingstocht met vrienden. Als een spons zoog ze alle informatie op over de verschillende soorten kunst, architectuur en levensstijlen van de culturen die ze leerde kennen.

In 1955 vertrok Grietje naar de Verenigde Staten. Ze kreeg een Kellogg Foundation Fellowship aangeboden voor een studie aan Cornell University: de eerste in zijn soort die ooit werd toegekend op het gebied van huishoudkunde - in de jaren vijftig een buitengewone prestatie voor een vrouw.

Na haar studie in de VS keerde Grietje terug naar Wageningen. Daar werd ze adjunct-directeur van het Nederlands Instituut voor Toegepast Huishoudkundig Onderzoek (NITHO). Ze speelde een belangrijke rol bij het runnen van dit nieuwe programma en hield toezicht op de bouw van het nieuwe instituut.

Maar Grietje was meer dan een manager. Ze deed toegepast onderzoek naar huishoudelijke efficiëntie, keukenontwerp en ergonomie: pragmatische wetenschap met een tastbare impact. Ook nam ze deel aan talloze internationale congressen. Minstens twee keer was ze voorzitter van de International Course on Rural Extension in Wageningen, een maandlange conferentie met deelnemers uit de hele wereld. Op een van die bijeenkomsten ontmoette ze de man die later haar echtgenoot zou worden, de Australische wetenschapper Robert 'Bob' Deveraux Croll.

Geholpen door zijn 21-jarige dochter Helen haalde Bob Grietje over om naar Australië te verhuizen. Daar stond ze voor een nieuwe uitdaging: ze moest werk zien te vinden, iets wat - ondanks haar kwalificaties - niet gemakkelijk was. 'Het zou goed kunnen dat de mannen met wie ze sollicitatiegesprekken voerde haar capabeler vonden dan zichzelf. Dat ze hen intimideerde,' vertelt haar nichtje.

In plaats van zich hierbij neer te leggen, veranderde Grietje opnieuw van koers. Ze ging stedenbouw studeren, wat leidde tot een baan als onderzoeksassistent. 'Grietje was avontuurlijk aangelegd,' zegt haar nichtje. 'Ze zag kansen, en greep die met beide handen aan.'

Ondanks een uitnodiging om les te gaan geven in de VS, volgde Grietje Bob naar Londen toen hij werd aangesteld als CSIRO-vertegenwoordiger bij de Australian High Commission. Wegens diplomatieke beperkingen mocht Grietje daar niet werken en dus nam ze weer een nieuwe afslag. Ze koos voor een studie verkeersmanagement en besloot daarnaast haar groeiende passie voor kunst te volgen. Tekenen, schilderen, grafische kunst en fotografie: het zat allemaal in haar creatieve repertoire. De rest van haar leven noemde ze zichzelf 'een wetenschapper die liefhebbert in de kunst'. 

Eenmaal terug in Australië kon Grietje opnieuw geen baan vinden. Daarom leerde ze alles over aandelenbeheer en nam ze de financiën van het stel op zich. Onder haar toezicht wisten ze hun filantropische levensstijl verder te ontwikkelen. Tegelijkertijd overzag ze de door haarzelf ontworpen uitbreidingen van hun huis, Vista, in de Dandenong Ranges. Grietje en Bob trokken elk jaar met hun camper de outback in. Ook reisden ze veel naar Europa, Amerika, Egypte, Azië en Afrika, vaak om hun vele vrienden op te zoeken. 'Vriendschap was belangrijk voor Grietje. Ze hield altijd contact, waar ze ook was.'

Haar leven lang was Grietje een gulle donateur, die het liefst op de achtergrond bleef. 'Het meeste kwam pas na haar dood naar buiten,' vertelt haar nichtje. Ze ondersteunde haar familieleden, deed regelmatig donaties ten behoeve van medisch onderzoek, natuurbehoud en andere goede doelen, en financierde studiebeurzen voor studenten in Sierra Leone en Australië. Tijdens een van haar reizen kocht ze een iPad voor een meisje van Aboriginal afkomst dat een beperking had, zodat het kind haar schoolwerk kon doen. Ze financierde een documentaire over een samenwerkingsinitiatief binnen de Aboriginal gemeenschap en gaf met een donatie van $ 10.000 de bouw van een cultureel centrum een financiële injectie. 'Ze sprak er nooit over,' zegt haar nichtje. 'Ze deed het gewoon.' 

Haar beslissing om een deel van haar bezit na te laten aan het Anne van den Ban scholarship fonds, weerspiegelt in veel opzichten de waarden die ze als jong meisje had meegekregen. 'Zelf had ze nooit kunnen gaan studeren als ze geen beurs had gekregen,' zegt haar nicht. 'Van een arm meisje uit een klein dorp wist ze zich op te werken tot de vrouw die ze is geworden. Nu wilde ze anderen graag dezelfde kans bieden.'

Zelfs toen ze de negentig al was gepasseerd, bleef Grietje scherp, geïnformeerd en betrokken. Ze beheerde nog altijd actief haar eigen aandelenportfolio, volgde de wereldpolitiek om haar investeringen in de juiste richting te sturen en had tegelijkertijd aandacht voor de impact van een groeiende economie op het milieu. De 'round-robin' e‑mails die ze naar vrienden en familie stuurde, moesten in eerste instantie helpen waarborgen dat ze veilig op zichzelf kon blijven wonen. Maar al snel groeiden deze dagelijkse berichten uit tot een intellectuele column waarin ze over van alles en nog wat haar licht liet schijnen: van het Australische belastingbeleid (ze snapte niet waarom politici de rijken niet zwaarder wilden belasten) tot de achtergrond van het Israëlisch-Palestijns conflict.

Nog altijd rondrijdend in haar rode autootje, bleef Grietje bovenal nieuwsgierig. 'Een van haar favoriete uitspraken was: 'Ik heb iets geleerd',' herinnert haar nichtje zich. 'Zelfs als er iets fout ging, leerde ze daarvan. Dat is hoe ze leefde.' 

Toen Grietje hoorde dat haar tijd bijna op was, reageerde ze op karakteristieke wijze. 'Wat jammer dat ik nooit zal weten wie de volgende Amerikaanse president wordt,' zei ze met een lach. 

Grietje Croll-van Randen zocht nooit de schijnwerpers op. Maar door de levens die ze beïnvloedde en de kansen die ze – veelal anoniem – creëerde, had ze een blijvende impact. Haar verhaal herinnert ons eraan dat nalatenschap niet gaat om het strelen van je eigen ego. Het gaat om het creëren van kansen voor anderen. 

Zoals haar nichtje zegt: 'Ze wilde iets terugdoen. Mensen de kans geven ergens mee aan de slag te gaan, zich vrijblijvend te ontwikkelen.' En dat is precies wat ze deed door een deel van haar bezit na te laten aan het Anne van den Ban Fonds van University Fund Wageningen. Hopelijk zal al het goeds dat Grietje gedurende haar leven heeft gedaan, anderen inspireren na te denken en zich af te vragen: hoe kan ík kansen creëren voor anderen?