Bomen maken de wei koeler en misschien ook winstgevender

‘Drones gaan hittestress bij dieren zoeken’, kopte de NOS in een bericht op 18 juni van dit jaar. Volgens de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) zijn dit soort controles nog steeds nodig. Boeren zijn verplicht om voor voldoende beschutting te zorgen voor hun koeien, schapen, varkens en paarden. Dit voorkomt dat zij last krijgen van de warmte. In eerdere inspecties zag de NVWA dat veel boeren hun dieren voldoende beschermden, maar dat er ook nog tal van koeien in de brandende zon stonden met onvoldoende drinkwater. 

Brigitte de Bruijn, onderzoeker dierwelzijn en -gezondheid bij Wageningen University & Research, ziet vooral melkkoeien in de problemen komen bij hittestress. ‘Ze gaan minder eten als ze het warm hebben, zijn vatbaarder voor ziektes en geven tot wel 35% minder melk.’ Bij 21 graden Celsius en een hoge luchtvochtigheid doen zich al de eerste effecten voor op het welzijn en de gezondheid van de dieren. Hoe warmer, maar ook hoe vochtiger, hoe groter de ervaren hitte voor een koe. En dan maakt het ook uit in welke fase een koe zit. ‘Koeien die net een kalfje hebben gekregen zijn extra kwetsbaar, omdat ze nog herstellen van het kalven, en tegelijk ook veel melk produceren. Dat kost nu eenmaal veel energie, melkproductie is eigenlijk topsport.’

Terwijl de lat al hoog ligt, krijgt de melkkoe nu ook steeds vaker te maken met extreme omstandigheden. ‘Vijftien jaar geleden dachten veel boeren nog: we moeten de koeien wel beschermen, maar gelukkig zijn het maar een paar echt warme dagen’, zegt De Bruijn. Dat is nu anders: het risico op hittestress is de afgelopen jaren toegenomen door klimaatverandering. Zomers worden heter, hittegolven langer. ‘Langdurige warmte en ook de warme nachten vergroten de belasting voor koeien. Zij kunnen dan moeilijk afkoelen tussendoor.’

Zowel binnen als buiten nemen boeren meer maatregelen dan voorheen. In de stal verschijnen koelsystemen met ventilatoren en verneveling. Gekoelde ligboxen bestaan ook, al zijn die nog niet algemeen. De Bruijn zou graag onderzoek doen naar de effectiviteit van deze systemen, want nu komt de kennis hierover uit het buitenland. Daar zijn de omstandigheden vaak anders, bijvoorbeeld minder vochtig. Met meer onderzoek kunnen ook Nederlandse boeren beter onderbouwde maatregelen nemen in hun stal. De Bruijn: ‘En het zou mooi zijn om de dieren een keuze te geven, zodat ze naar binnen en buiten kunnen wanneer ze willen.’ Bijvoorbeeld ’s nachts de wei in of overdag de schaduw opzoeken.

Meer schaduw in de wei betekent meestal het planten van bomen en struiken. Daar profiteren niet alleen de koeien van. Insecten en vogels vinden er voedsel, schuil- en nestplekken. Ook houden bomen en struiken water vast in de bodem. Andrew Dawson is als onderzoeker agro-ecologie en bedrijfseconomie bij WUR gespecialiseerd in deze vorm van landbouw: agroforestry. ‘Een enkele boom in een weiland die daar bewust staat voor de schaduw, is al agroforestry. Bovendien kun je bomen ook inzetten voor de productie van gewassen, veevoer of voor biodiversiteit. Veehouders passen agroforestry steeds vaker toe om een combinatie van die redenen.’

In sommige weilanden is het tegenwoordig dringen om een plekje in de schaduw te bemachtigen. In het verleden was dat anders. Toen stonden er op veel meer plekken bomen en struiken in weilanden. ‘Oorspronkelijk waren deze heggen bedoeld om de koeien in de wei te houden. Een natuurlijk hek dus, dat ook beschutting bood,’ zegt Dawson. 

De rijen van bijvoorbeeld meidoorns of zwarte els werden echter vervangen door schrikdraad, want dat scheelde werk en ruimte. Zonder bomen was het maaien ook makkelijker. ‘We zijn meer dan 200.000 kilometer aan heggen en houtwallen verloren’, schat Dawson. Nu wil een deel van de boeren weer nieuwe bomen planten, maar zij lopen in sommige gemeenten tegen de regelgeving aan. ‘Het kan lastig zijn om een vergunning te krijgen. Zelfs mijn collega die dit beleid onderzoekt, noemde het ingewikkeld. Het ligt niet altijd aan de veehouder als er nog geen bomen in de wei staan’, benadrukt De Bruijn.

Als het een boer wél lukt om meer bomen in te zetten voor schaduw, dan zitten daar meerdere voordelen aan. ‘Een boer die de bomen op een slimme manier plant, kan een opbrengstverhoging realiseren’, zegt Dawson, die agroforestry zowel voor akkerbouwers als veehouders onderzoekt. ‘In de eerste meters naast een boom kan de opbrengst van een gewas weliswaar lager zijn, maar verderop juist hoger. De kunst is om voldoende licht te houden voor het gras.’

Daar zijn slechts een handjevol onderzoeken naar gedaan bij gras en bij andere gewassen. In een Duits onderzoek zorgden bomen bijvoorbeeld voor een 25% hogere suikerbietenopbrengst. ‘En dan kan gras ook nog eens beter omgaan met lichte schaduw dan veel andere gewassen’, legt Dawson uit. ‘Een Nederlandse proef kwam uit op een 30% hogere opbrengst van gras in de eerste jaren. Dit nam wel af toen de bomen groter werden.’

Daar wringt de schoen nu nog. Heleen van Kernebeek, onderzoeker dierlijke productiesystemen legt uit waarom: ‘Bomen en gras concurreren om water, licht en voedingstoffen. Tegelijk creëren bomen een luchtigere bodem en wordt water beter vastgehouden. We zijn heel benieuwd hoe dat precies uitpakt voor de grasgroei.’ Tot die tijd kan de vrees dat het gras langzamer groeit boeren ervan weerhouden om agroforestry in te zetten. Maar Van Kernebeek denkt dat boeren in de toekomst andere afwegingen gaan maken. ‘Als we straks de bescherming van bomen in het landschap niet hebben, hoe productief is het landschap dan nog? Klimaatverandering gaat ons voor heel dringende keuzes stellen.’

Dawson merkt dat boeren die nu willen beginnen vaak kiezen voor soorten waar hun koeien aan kunnen knabbelen. Een voederhaag biedt andere voedingsstoffen dan gras en zorgt voor afwisseling op het menu van de koe. Soms lijken koeien zelfs te kiezen voor specifieke planten, zoals wilgen vanwege de pijnstillende werking van salicine. Andere planten bevatten tannine dat dieren kunnen gebruiken om bijvoorbeeld parasieten of wormen kwijt te raken. ‘Een voederhaag is de meest laagdrempelige optie. Je kunt het toepassen in de wei of op de route die de koeien lopen naar de wei toe. Boeren kiezen vaak iets dat bij hun eigen bedrijfstak past.’

Een natuurlijke parasol en een gevarieerd menu zijn prettig voor de koeien, maar een boer is ook op zoek naar meer directe economische voordelen, zoals van vruchtbomen. Walnoten en hazelnoten zijn boomsoorten waar akkerbouwers al wat meer interesse in tonen. Volgens Dawson zijn noten ook voor veehouders een handige keuze die voor extra opbrengst zorgt. ‘Er komt weinig handwerk aan te pas. Boeren kunnen heel efficiënt machinaal oogsten en de noten opslaan voor de verkoop. Het is uiteindelijk niet alleen een kwestie van wat kan, maar vooral wat rendeert. Dat is de uitdaging.’ De onderzoekers willen de komende jaren daarom ook een studie met notenbomen opzetten om die vraag te beantwoorden.

Of het uit kan voor de boer, bepaalt waar we agroforestry in de toekomst het meest gaan tegenkomen. Dawson ziet in ieder geval rondom natuurgebieden goede kansen, mede dankzij nationaal en Europees natuurbeleid. Singels en houtwallen helpen namelijk om natuurdoelen te bereiken. Ze vangen de stikstofverbinding ammoniak uit de lucht, leggen koolstof vast en zijn gunstig voor de waterkwaliteit en de biodiversiteit. 

In de buurt van Natura2000-gebieden komen al deze doelen samen. Dawson: ‘Vooral in de voorgestelde 500 of 1000 meter bufferzones rondom Natura2000-gebieden krijgen boeren te maken met beleid gericht op extensivering van de landbouw. Dat roept begrijpelijkerwijs vragen op over hun toekomstige verdienvermogen. Voor veehouders kan de teelt van alternatieve gewassen, zoals noten, een interessante optie zijn. Agroforestry is juist voor deze groep boeren een kansrijk verdienmodel.’