Een klimaatbestendig Nederland: WUR over de Nationale Adaptatie Strategie 2026

De ambitie van de NAS ’26 is een klimaatbestendig Nederland. Het document beschrijft echter niet expliciet wat onder klimaatbestendig verstaan wordt. Uiteraard moeten we – zoals de NAS beschrijft – ons voorbereiden op zeespiegelstijging, hogere rivierafvoeren, extremere neerslag, langdurige perioden van droogte, toenemende kans op natuurbranden en extreme hittegolven. Maar wanneer is Nederland klimaatbestendig? En komt er ooit een moment waarop we volledig klimaatbestendig zijn? Wij denken van niet; klimaatadaptatie is een continu proces waarbij voortdurend moet worden ingespeeld op nieuwe ontwikkelingen en inzichten en waarbij rekening wordt gehouden met de bijbehorende onzekerheden. Er is behoefte aan concreet handelingsperspectief op de korte termijn. Tegelijkertijd is flexibiliteit in de aanpak essentieel, omdat het klimaat blijft veranderen en er grote onzekerheden zijn over de gevolgen daarvan. Bovendien moet klimaatadaptatie hand in hand gaan met klimaatmitigatie, omdat er grenzen zitten aan adaptatie. Kennisontwikkeling en -disseminatie en het ontwikkelen van maatschappelijke transformatiecapaciteit spelen een cruciale rol. Nieuwe inzichten over ‘compound & cascading risks’ verdient meer aandacht. Dit zijn gecombineerde (klimaat)risico’s die elkaar versterken doordat ze gelijktijdig plaatsvinden of elkaar opvolgen en onvoorziene omstandigheden of gebeurtenissen, en hoe daarmee om te gaan. 

Klimaatadaptatie gaat ook over weerbaarheid in bredere zin dan alleen weersextremen. Het gaat ook over het voorbereid zijn op wereldwijde klimaatschokken in combinatie met onvoorspelbare (geopolitieke) ontwikkelingen die kunnen leiden tot een energiecrisis, voedselschaarste, toenemende migratiestromen, het instabiel worden van ecosystemen en de gevolgen daarvan voor Nederland. The Hague Center for Strategic Studies publiceerde onlangs een rapport waarin wordt gesteld dat klimaatadaptatie veel breder moet worden opgevat en een essentiële investering is voor (Europese) landen om voorbereid te zijn op de uitdagingen en bedreigingen van de 21ste eeuw. Om actoren in de actiestand te krijgen, is het nodig de urgentie te schetsen, maar vooral ook concreet handelingsperspectief te geven en daarop te sturen. Daarom is het belangrijk om concreter en explicieter te maken wat we verstaan onder klimaatadaptatie en klimaatbestendigheid, wat van actoren wordt verwacht en hoe de voortgang in brede zin gemonitord gaat worden.

Nederland staat voor complexe ruimtelijke opgaven en misschien wel voor de grootste verbouwing sinds de Tweede Wereldoorlog, met bijbehorende miljarden investeringen in woningbouw en infrastructuur, de energietransitie, transitie in de landbouw en natuurherstel. Om te voorkomen dat we desinvesteringen doen, is het van groot belang dat bij al die lange termijn investeringen nu al rekening houden met de gevolgen van het toekomstige klimaat. Dat is nog niet vanzelfsprekend gebleken. De NAS 2026 stelt terecht dat niets doen aan klimaatadaptatie zorgt voor hogere kosten in de toekomst. Er zit veel (tijds)druk op ontwikkelingen zoals de woningbouwopgave, stikstofreductie en de energietransitie. Rekening houden met toekomstige klimaatextremen is ingewikkeld vanwege de bijbehorende onzekerheden en mogelijk extra kosten die moeten worden gemaakt. Maar diverse studies hebben aangetoond dat het onverstandig is om deze risico’s te negeren. Toch zijn er diverse voorbeelden van ruimtelijke ontwikkelingen in Nederland waar geen of onvoldoende rekening wordt gehouden met de lange termijn klimaatrisico’s, zoals bouwen op locaties die in de toekomst nodig zijn voor waterberging. De NAS maakt niet duidelijk met welke instrumenten dit soort ontwikkelingen voorkomen kunnen worden en hoe klimaatadaptatie wel een standaard en sturend onderdeel wordt in ruimtelijke planning. 

PBL heeft onlangs in nauwe samenwerking met een aantal kennisinstellingen een analyse gepubliceerd over de klimaatrisico’s in Nederland. Daarin wordt het belang van het intensiveren van klimaatadaptieve maatregelen en de noodzaak voor een transformatieve benadering benadrukt om Nederland op de lange termijn klimaatbestendig te maken en houden. Een incrementele strategie met voornamelijk technische maatregelen volstaat niet om ons land klimaatbestendig in te richten. De NAS maakt terecht ook onderscheid tussen intensiveren en transformeren die zijn uitgewerkt in adaptatiepaden met daarin vergaande varianten. De NAS erkent dat ingrijpende transformatieve maatregelen nodig zullen zijn. Deze transformatieve strategie wordt kort beschreven, maar er wordt geen duidelijke keuze gemaakt om hierop in te zetten, terwijl dit de meest verstandige en kosteneffectieve lange termijnstrategie is. In de praktijk wordt toch nog te vaak gekozen voor korte-termijnoptimalisatie en technische maatregelen. De vraag is hoe geborgd wordt dat tijdig voor de structurele, transformatieve oplossingen wordt gekozen waarbij het concept water en bodem sturend het leidende principe is. Dat verdient nadere uitwerking in de NAS. Vanuit diverse wetenschappelijke adviesraden (WKR, WRR, PBL) is veelvuldig benadrukt dat er een integrale en inspirerende toekomstvisie moet komen voor de ruimtelijke inrichting van Nederland.

Klimaatadaptatie dwingt Nederland tot het maken van drastische en pijnlijke keuzes. Niet alles kan meer overal en het maakbaarheid-denken is over zijn houdbaarheidsdatum heen. Investeren in de lange termijn, met natuurlijke klimaatoplossingen / Nature-based Solutions, levert naast grote maatschappelijke meerwaarde met betrekking tot verminderde klimaatrisico’s, ook meer biodiversiteit, een gezonde leefomgeving en een betere gezondheid. Wageningen University & Research heeft in 2019 een voorzet gedaan voor een toekomstbeeld voor Nederland in 2120. Dat toekomstbeeld heeft inmiddels veel mensen geïnspireerd en diverse vervolginitiatieven opgeleverd zoals het Kennis- en Innovatieprogramma NL2120 vanuit het Nationaal Groeifonds. De aandacht voor deze visie heeft laten zien dat er een enorme behoefte is aan een integraal, op feiten gebaseerde lange termijnvisie voor een klimaatbestendiger Nederland. Het heeft naast politici, beleidsmakers en experts ook vele burgers bereikt. De visie voor NL2120 was echter een ‘eerste’ schets en heeft vooralsnog geen officiële status. Dit toekomstbeeld vraagt om nadere uitwerking op nationale schaal en regionale schaal en doorvertaling naar adaptatiepaden voor korte termijn handelingsperspectief. Wij pleiten daarom voor een meerjarig, doorlopend ontwerpproces waarbij experts en relevante stakeholders gezamenlijk werken aan een breed gedragen toekomstbeeld voor Nederland en de regio’s dat leidend wordt voor korte termijn keuzes voor een klimaatbestendig Nederland. De NAS, het Deltaprogramma en Nota Ruimte zijn de platforms om nationale en regionale toekomstvisies verder door te ontwikkelen en tot keuzes te komen richting daadwerkelijke adaptatie. 

In de ontwerp-NAS wordt terecht aandacht besteed aan water en bodem sturend als leidend principe voor een toekomstbestendig Nederland. Er is toenemende aandacht voor het belang van een gezond en goed functionerend natuurlijk systeem van water, bodem en meer ruimte voor natuurlijke processen voor de ruimtelijke keuzes die noodzakelijk zijn voor een toekomstbestendig Nederland. Klimaatadaptatie moet een leidende rol gaan spelen in gebiedsprocessen waar alle ruimtelijke opgaven zoals woningbouw, de aanpak van stikstof en zeker ook klimaatadaptatie samen komen. Hoewel de transformatieve benadering wel beschreven wordt in de ontwerp-NAS lijkt het nog een vrijblijvende strategie die op termijn steeds belangrijker wordt. De korte termijn en de technische optimalisatie krijgen veel aandacht in de NAS, en daarmee lijkt het alsof klimaatadaptatie goed te realiseren is en we door kunnen gaan met onze huidige economie en manier van leven. Toch blijkt uit diverse studies dat een transformatieve, sectoroverstijgende aanpak, met een gezond water- en bodemsysteem en ruimte voor natuurlijke processen als leidend principe, de meest kosteneffectieve en toekomstbestendige strategie is. Een gezond natuurlijk systeem en ruimte voor natuurlijke processen is niet alleen goed voor de natuur en de biodiversiteit maar een belangrijke basisrandvoorwaarde voor onze economie en voor onze gezondheid en ons welzijn. De ontwerp-NAS verdient een aanscherping op dit vlak waarbij er duidelijker en explicieter gekozen wordt voor en gestuurd wordt op een transformatieve strategie met een hoofdrol voor Nature-based Solutions. 

In de NAS ’26 wordt de urgentie en noodzaak voor klimaatadaptatie goed beschreven. Tegelijkertijd wordt er gesteld dat dit een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van vele partijen, zowel overheden, bedrijven als burgers. Dat betekent dat iedereen verantwoordelijk is om klimaatadaptatie serieus te nemen en bij te dragen. Daarin schuilt het risico dat iedereen verantwoordelijk is maar niemand zich verantwoordelijk voelt. Terwijl de gevolgen van de klimaatcrisis zichtbaar toenemen, neemt de politieke en publieke aandacht juist structureel af. De ontwerp-NAS is een gedegen document maar ook nog op hoofdlijnen en vrijblijvend. De NAS ’26 is een vrijwillig programma dat onder de Omgevingswet staat. De ontwerp-NAS laat nog onvoldoende zien hoe klimaatadaptatie bij al die actoren bovenaan de prioriteitenlijst komt bij korte termijn besluitvormingsprocessen. Er worden diverse rijksprogramma’s geschetst die bijdragen aan de doelstellingen van de NAS, maar onduidelijk is of daarmee voldoende geborgd wordt dat de adaptatie-doelen ook gehaald worden. Is het belang van klimaatadaptatie niet te groot en te urgent om het als vrijwillig programma te bestempelen? Hoe wordt geborgd dat klimaatadaptatie standaard wordt meegenomen in alle ruimtelijke ontwikkelingen? Het is belangrijk om expliciet te maken wie verantwoordelijk is en waarvoor. Daarbij is de inzet op publiek-private samenwerking én kennisontwikkeling cruciaal om meer inzicht te krijgen in effectiviteit en kosten en baten van klimaatadaptieve maatregelen en aanpakken, zodat er een doelmatige besteding van middelen plaatsvindt. Klimaatadaptatie vergt grote investeringen die op de lange termijn in potentie grote maatschappelijke meerwaarde hebben. Dat vraagt om nieuwe financieringsarrangementen en beter inzicht in de benodigde investeringen op korte termijn versus de maatschappelijke baten op de lange termijn. 

De urgentie van de klimaatcrisis is aan het wegzakken door gebrek aan politieke en publieke aandacht. Als we willen dat Nederland een welvarend en leefbaar land blijft, moeten we de komende decennia investeren in onze weerbaarheid. Het is daarom belangrijk dat politici, burgers en bedrijven zich bewuster worden van de impact van de klimaatcrisis en van de acties die zij zelf kunnen nemen. Daarnaast is het belangrijk om uitvoerig te communiceren over het feit dat niet alle risico’s te voorkomen zijn en dat inzetten op maatschappelijke weerbaarheid minstens zo belangrijk is als het nemen van preventieve maatregelen. De NAS kan daarbij een cruciale rol spelen door in te zetten op bewustwording, het schetsen van een transformatief toekomstperspectief voor een klimaatbestendig Nederland én het vertalen naar korte termijn handelingsperspectief voor verschillende actoren. Nu leunt de NAS te veel op enkel verspreiden van kennis en inzichten van Rijksniveau naar andere overheden, burgers en bedrijven. Wij adviseren om daarnaast in te zetten op innovatieve en creatieve vormen van communicatie om partijen in beweging te krijgen.