Rust brengt leven

De onderwaterwereld heeft Oscar Bos altijd al mateloos gefascineerd. Niet vreemd dus dat hij voor een studie Mariene biologie in Groningen koos. Als hobbyduiker kreeg hij bovendien een goed beeld van het leven onder de waterspiegel van de Noordzee. En nu werkt hij aan het behoud en de versterking daarvan. “Het is een beetje werk en hobby door elkaar.”

Als onderzoeker werkt hij op verschillende fronten. Zo werkt hij voor het ministerie van LVVN aan achtergronddocumenten over biodiversiteit in beschermde gebieden en aan soortbeschermingsplannen. Ook is hij actief in het programma Natuurversterking Noordzee, waarin hard gewerkt wordt aan natuurherstelmaatregelen voor belangrijke bodemdieren en habitats, zoals voor oesterriffen. Daarvoor gaat hij de zee op om te monitoren. Dat alles in samenwerking met collega’s binnen en buiten Wageningen Marine Research. “Het is heel interessant om te zien wat buitenlandse collega’s doen aan natuurherstel, zoals in Duitsland, Denemarken en Engeland. Daarom vind ik internationale werkgroepen en conferenties altijd heel belangrijk.”

Sommige delen van de Noordzee zijn al aardig in kaart gebracht. Maar er zijn ook nog witte vlekken. Zoals de Borkumse Stenen, een beschermd natuurgebied in zee, ten noorden van Schiermonnikoog. “Meer dan tien jaar geleden hebben we daar een eerste survey gedaan om te kijken wat daar aan biodiversiteit op de zeebodem zit. En vorig jaar zijn we er opnieuw heen gegaan met akoestische onderzoeksinstrumenten, onderwaterdrones en bodemhappers. “Pas als een gebied goed in kaart is gebracht, kun je er een statistisch robuust monitoringsprogramma voor de langere termijn voor ontwerpen.”

Windparken op de Noordzee hebben zijn bijzondere interesse. Samen met zijn collega’s kijkt hij door tijdslijnen heen naar deze parken, die steeds groter worden: “In gebieden waar vanaf 2050 parken gebouwd kunnen worden, brengen we bijvoorbeeld in kaart aan welke voorwaarden bij de bouw moet worden voldaan om de natuurwaarden onder water te beschermen of versterken. Bij bestaande windparken onderzoeken we de effecten van maatregelen die zijn genomen om de natuur te versterken. Rond elke fundering van een windturbine ligt een laag stenen als erosiebescherming. Scour protection, heet dat in het Engels. Op en rond die stenen groeit van alles.

Windparken zijn als leveranciers van groene energie nodig om de klimaatdoelstellingen te halen. “Maar ze bieden ook natuurbescherming”, zegt Bos: “Je kunt bijvoorbeeld rock reefs aanleggen, hunebed-achtige structuren met schuilplaatsen voor soorten als kabeljauw en kreeften. Die structuren kun je ook gebruiken als basis voor oesterherstelprojecten. Verder zitten er in de turbinepaal  openingen onder water voor kabels. Als je die openingen wat groter maakt, zie je zeehonden in- en uitzwemmen.”

De platte oester wordt vaak genoemd als soort die het zwaar heeft in de Noordzee. Dat was vroeger anders, stelt Bos: “Voor 1900 lagen er in de Noordzee overal grote oesterriffen, die allemaal zijn weggevist of door ziektes zijn verdwenen. Wat op die plekken overbleef, was vooral zand. Ik werk nu aan een aantal herstelprojecten. Die zijn nu nog kleinschalig, maar het doel is om op te schalen.”

In de Voordelta, een Natura 2000-gebied voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse kust, bleek al een oesterrif te liggen. Bos: “Dat is daar ontstaan dankzij de oesters in de Grevelingen, via een opening in de dam waardoor wateruitwisseling met de Noordzee plaatsvindt. Dan is het niet zo gek dat er een paar kilometer verderop ook platte oesters zitten. Toen het rif in kaart gebracht was, bleek het om een gemengd rif van zo’n dertig hectare groot te gaan. Naast de dominante exoot, de Japanse oester, troffen we er ook de platte Zeeuwse oester aan.”

De ervaring in de Voordelta voedt de aanpak elders. Zo wordt in windparken getest hoe oesters kunnen overleven: “Je kunt oesters niet in los zand uitzetten, want dan spoelen ze weg. Je moet voor substraat zorgen waar larven op kunnen vastzitten: structuren van klei of speciale riftegels. Dan kan er een rif ontstaan dat zichzelf in stand houdt.”

Naast oesters zijn er andere habitatbouwers. Bos noemt de gestekelde zandkokerworm, die zandkorrels aan elkaar lijmt en buisjes bouwt. Daardoor kunnen grote klompen ontstaan waartussen andere dieren schuilplaatsen vinden. Een heel ander interessante habitat wordt gevormd door gravende kreeftjes, die in modderige diepere delen van de Noordzee gangetjes maken die de bodem beluchten.

Een grote aanjager van biodiversiteit in de Noordzee is het programma Natuurversterking Noordzee, dat formeel in 2024 is gestart en zeven jaar loopt. De Nederlandse overheid is dit programma gestart als aanvulling op al verplichte wettelijke maatregelen om schade aan de natuur te voorkomen. “Het doel is om succesvolle kleine projecten op te schalen met hulp van de natuur. Je kunt niet de hele Noordzee vol leggen met betonnen kunstriffen; dat is heel onnatuurlijk. We kijken naar wat er al is, bijvoorbeeld een oesterrif, en wat er moet gebeuren om het te laten groeien. Het oesterrif in de Voordelta laat zien dat het kan.”

Onderwaterdrones en autonome raketten zijn daarbij de nieuwe ogen van onderzoekers.  Bos: “Tegenwoordig kunnen we met autonome voertuigen, zoals met de Lobster Scout, foto’s van de zeebodem maken . Deze ‘raket’ vaart systematisch over de zeebodem en maakt dan duizenden foto’s. Al die foto’s aan elkaar geplakt leveren een Google Earth-achtig beeld van de zeebodem op van bijvoorbeeld twintig bij twintig meter. Vervolgens kun je inzoomen tot op de individuele mossel of zeester. Eerst deden duikers hetzelfde werk met een onderwatercameraatje, maar je kunt je voorstellen dat zo’n grote foto heel nieuwe inzichten oplevert.”

“Niet verrassend komt veel nieuwe technologie ook uit de hoek van Defensie”, zegt Bos. “Zo ontwikkelt en test TNO onderwaterdrones voor de marine. We hebben samen met TNO daarom een marktverkenning gedaan naar kleine, betaalbare drones voor gewone burgers die je vanaf een klein bootje lanceert. Deze zomer hebben we met verschillende fabrikanten testdagen in de Voordelta en bij Scheveningen uitgevoerd om hun drones eens te testen. Dat levert leuke contacten en interessante mogelijkheden op voor inzet in toekomstige projecten.” Er is ook een keerzijde aan het succes van nieuwe technologie: de NAVO heeft deze ook nodig ter bescherming van infrastructuur onder water en gaat daarom in zee met verschillende bedrijven: “Dat maakt het soms lastig om apparatuur te huren.” 

In 2030 moet 15% van de Noordzee gesloten zijn voor visserij. Vanuit het oogpunt van biodiversiteit is dat een goede ontwikkeling, stelt Bos: “Rustgebieden maken echt het verschil voor de natuur. Als je gebieden wil beschermen, moet je zorgen dat er geen visserij meer is, ook niet één keer in de zoveel tijd een schip. Combineer je dat met actieve herstelprojecten, dan kan de biodiversiteit terugveren.”

Over de impact van klimaatverandering is hij realistisch: doordat het zeewater warmer wordt en verzuurt, zullen sommige soorten minder in onze wateren voorkomen. Andere komen juist met het warmer wordende water mee, zoals de gewone pijlinktvis.”

Hij is optimistisch: “Windparken trekken nieuwe natuur aan. Er komen meer gesloten gebieden. En als de herstelprojecten met oesterriffen en andere structuren succesvol zijn, gaat het steeds beter met de biodiversiteit. We moeten opschalen wat werkt, slim monitoren en leren. Dan wordt de Noordzee weer een zee boordevol leven.”

• Deltares
• Ecoauthor
• ICES
• Lobster Robotics
• Ministerie van LVVN
• Natuurversterking Noordzee
• NORA (Native Oyster Restoration Alliance)
• OSPAR
• Rijkswaterstaat
• SAS Consultancy
• Vattenfall
• Waardenburg Ecology