Schoollunches helpen kinderen gezonder te eten

Veel Nederlandse kinderen eten onvoldoende groenten en fruit en krijgen te veel zout en verzadigd vet binnen. Tegelijkertijd drinken zij relatief veel suikerhoudende dranken. De gevolgen hiervan zijn duidelijk zichtbaar: ongeveer één op de acht Nederlandse kinderen heeft overgewicht. Zij hebben nu en op latere leeftijd een hoger risico op gezondheidsproblemen, zoals diabetes type 2 en hart- en vaatziekten.

Om te onderzoeken of een gezonde schoollunch zorgt voor gezonder eetgedrag werkten onderzoekers samen met kinderen, ouders, scholen en maatschappelijke organisaties aan het project Gezonde Schoollunch. Aan het onderzoek deden leerlingen van drie basisscholen in Amsterdam, Lunteren en Vlaardingen mee. Zij kregen zes maanden een gezonde lunch aangeboden. Onderzoekers observeerden en registreerden wat kinderen aten en verzamelden via vragenlijsten ervaringen van leerlingen, ouders en leerkrachten.

“We hebben eerst verschillende lunchconcepten voorgelegd aan kinderen en ouders om te onderzoeken welke vorm het meest aansloot bij hun wensen”, vertelt projectleider Monique Vingerhoeds van WUR. “We ontwikkelden vervolgens een gezonde zelfsmeerlunch, waarbij kinderen zelf hun lunch samenstelden op basis van een gezond aanbod.” Ze vervolgt: “De kinderen konden kiezen uit een buffet met volkorenbrood, gezond beleg, rauwkost, water, melk en karnemelk. Daarnaast werden regelmatig producten zoals fruit, yoghurt, salade en soep aangeboden. Leveranciers brachten producten voor de dagelijkse lunch twee keer per week naar de scholen.”

Het aantal kinderen dat tijdens de lunch groente at, steeg van 7% voordat het onderzoek begon naar 56% na drie maanden. “Ook aten meer kinderen volkorenbrood en fruit en dronken meer kinderen water of melk en minder suikerhoudende dranken.” Volgens Vingerhoeds leverde de lunch meer op dan alleen gezondere keuzes. “Leerkrachten vonden het fijn dat elk kind hetzelfde lunchaanbod kreeg, dat kinderen werden geïnspireerd om nieuwe dingen te proeven en dat het een gezamenlijk moment was.”

Ruim 65% van de leerlingen gaf aan de schoollunch graag te blijven eten. Ook was 81% van de ouders tevreden. “Deze positieve resultaten hebben verschillende andere basisscholen in Utrecht geïnspireerd om een gezonde schoollunch in te voeren. Bijvoorbeeld via het project ‘Lunchmaatjes’, een project dat is gebaseerd op ons onderzoek.”

Onderzoekers wijzen er wel op dat invoering van een gezonde schoollunch tijd, organisatie en structurele financiering vraagt. Zonder die randvoorwaarden is het lastig om het aanbod langdurig vol te houden. "Het buffet komt niet kant-en-klaar de klas binnengereden", zegt Vingerhoeds. "Het kost voorbereidingstijd. Daarom is het belangrijk om een vaste verantwoordelijke voor de lunch aan te stellen, bijvoorbeeld een vrijwilliger of een pedagogisch medewerker, en dat er een geschikte ruimte is waar de kinderen kunnen eten."

Vingerhoeds noemt als voorbeeld verschillende basisscholen in Limburg die schooldagen hebben verlengd, waardoor ruimte ontstaat om een gezond lunchbuffet te gebruiken en meer te bewegen.

Om de kosten te dekken, zijn er verschillende subsidies beschikbaar. De lunches binnen het onderzoek werden betaald uit projectgelden. Destijds (2018/2019) kostte een lunch tussen de €1,80 en €2,30 per kind. Sinds 2023 is het programma Schoolmaaltijden van het ministerie van OCW ingesteld (in samenwerking met Jeugdeducatiefonds). “Dit biedt een mooie kans om gezonde lunches aan te bieden. Scholen komen in aanmerking voor het programma als minstens 30 procent van de leerlingen uit een gezin komt met een relatief laag inkomen. Andere scholen kunnen financiering zoeken via externe partners. Ook is in sommige gemeenten een financiële bijdrage beschikbaar.”

Volgens de onderzoekers werkt een gezonde lunch vooral zolang het gezonde aanbod beschikbaar blijft. Wanneer kinderen weer afhankelijk zijn van wat zij van huis meenemen, keren oude gewoonten terug. “Zes maanden nadat het buffet op de drie basisscholen was stopgezet, vulden ouders en kinderen de broodtrommels weer met witbrood, zoet beleg en suikerhoudende drankjes. Je moet het dus blijven aanbieden”, zegt Vingerhoeds. Ze vervolgt: "Door de kinderen van nu te leren over gezond eten, en goede gewoonten aan te leren, kunnen zij dat later doorzetten als ze zelf ouder zijn. Maar ook de school heeft een rol om hier bijvoorbeeld beleid op te maken, zodat er richtlijnen zijn voor een gezonde lunch op school.”

Vingerhoeds vindt het geweldig dat steeds meer scholen investeren in een gezonde schoollunch. “Het zorgt niet alleen voor gezondere kinderen en volwassenen, het drukt ook de zorgkosten in de toekomst. Als meer scholen kiezen voor een gezonde lunch, kan de gezonde keuze voor steeds meer kinderen de vanzelfsprekende keuze worden.”

Het project ‘De gezonde schoollunch’ was een samenwerking tussen Wageningen University & Research (WUR), Vrije Universiteit Amsterdam (VU), drie basisscholen in Amsterdam, Lunteren en Vlaardingen, Albert Heijn, Boerenhart, Dutch Cuisine, gemeente Ede, Sarphati, Schoolsoepie, GroentenFruit Huis, Koninklijke Vezet, Nationaal Actieplan Groenten en Fruit, Nederlandse Zuivel Organisatie, FoodBase, TKI Agri & Food. De projectleiding lag bij WUR. WUR heeft samen met VU het onderzoek opgezet, uitgevoerd en geanalyseerd.