Onder de kritische grens

Wageningen Marine Research draagt bij aan internationaal onderzoek naar de stand van makreel door onafhankelijke gegevens op zee te verzamelen. Zo nemen Wageningse onderzoekers deel aan surveys naar makreel-ei, die door de International Council for the Exploration of the Sea (ICES) worden gecoördineerd. Daarnaast wordt samengewerkt met de visserijsector om wetenschappelijke monitoring te combineren met gegevens die aan boord van vissersboten worden verzameld. Deze samenwerking levert nauwkeurig inzicht op in de omvang en dynamiek van het makreelbestand.

Andere landen doen vergelijkbare onderzoeken naar visbestanden. Alle data stromen door naar ICES. “ICES is een internationaal wetenschappelijk platform, niet alleen voor visserij, maar ook voor aquacultuur, milieu en oceanografie”, legt Brunel uit. Namens Nederland is hij lid van ACOM, het adviesorgaan van ICES dat vangstadviezen formuleert. Deze adviezen laten zien wat de wetenschappelijk aanbevolen hoeveelheid vangst per soort is om te waarborgen dat de soort duurzaam beheerd kan worden. 

Verwacht wordt dat de total allowable catch (TAC) voor 2026 voor makreel ingrijpend verlaagd wordt. Dat betekent dat iedere EU-lidstaat de quota van de eigen makreelvisserij in lijn met het advies moet beperken. En dat is hard nodig, stelt Brunel: “Alleen stoppen met overbevissen kan nog herstel brengen.”

Toen Brunel in 2008 begon als onderzoeker van visbestanden begon bij Wageningen Marine Research, stond de makreelstand laag, maar steeg snel. “Dat kwam door de plotselinge aanwas van veel jonge vis. Hoe dat kwam, weten we niet, maar waarschijnlijk waren de omgevingscondities toen goed.”

De stijging hield aan tot 2014. Daarna ging het in rap tempo bergafwaarts met de makreel. Overbevissing door de visserij bleek de belangrijkste oorzaak. En nu zit de totale biomassa van makreel onder de limiet waarvoor wetenschappers al een tijdlang waarschuwen.

Klimaatverandering kan volgens Brunel eraan hebben bijgedragen dat de habitat van makreel in de zomer noordwaarts is uitgebreid. Een tweede oorzaak van de uitbreiding kan zijn dat de makreel in de jaren dat de aantallen stegen meer habitat nodig had om zich te voeden. Nu de makreel sterk in aantal is afgenomen, is de behoefte er niet meer. Dit kan volgens hem verklaren waarom er tegenwoordig nauwelijks meer makreel zit in de wateren van IJsland en al helemaal niet meer bij Groenland.

Met alleen het verlagen van de EU-quota komen we er niet, benadrukt Brunel: “De makreel is geen ‘EU-only’ vissoort, maar wordt ook door het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, de Faröer, IJsland en Groenland beheerd. De EU onderhandelt met de andere beheerders over vangstquota, maar er is geen akkoord. Daardoor stellen niet-EU-landen eenzijdig quota vast die bij elkaar opgeteld de wetenschappelijk verantwoorde grens al jarenlang ver overschrijden.”

Het gebrek aan gezamenlijk beheer leidt volgens Brunel al sinds 2011 tot overbevissing: 40 procent boven het niveau dat duurzaam beheer mogelijk maakt. De oplossing is volgens hem simpel: álle landen met wateren waarin makreel zwemt, van Portugal tot IJsland, moeten het wetenschappelijk advies van ICES volgen. “De perceptie van de visserijsector verschilt vaak van het advies van ICES. Maar nu alle indicatoren wijzen op een daling van het makreelbestand, is de sector zich in vrijwel alle landen ervan bewust dat de situatie slecht is.”

Vanuit de EU-landen klinkt er juist harde kritiek op landen buiten de EU die het wetenschappelijk advies van ICES terzijde schuiven: De Franse visserijsector roept de EU juist op om in actie te komen tegen overbevissing door niet-EU-landen. “Het is cruciaal dat alle landen een verdeling afspreken in lijn met het ICES-advies”, stelt Brunel: “Het is in het belang van iedereen dat de makreel kans krijgt om terug te komen op het niveau dat duurzaam beheer mogelijk maakt. Zonder ingrijpen herstelt de stand niet tot het niveau dat een betekenisvolle visserij mogelijk maakt. Als landen daarentegen het advies volgen, is er alle reden te verwachten dat er op den duur weer duurzaam makreel gevangen kan worden.”

Kan de piek tussen 2008 en 2014 ondanks de overbevissing zich in de jaren daarna herhalen? Brunel vermoedt dat die overbevissing een structureel negatieve uitwerking heeft: “Een hypothese die we onderzoeken is die van social learning: oude vissen die jonge vissen de weg wijzen. Als de oudere jaarklassen worden weggevist, kan de populatie haar collectieve migratiegedrag verliezen of verleggen. Dat zou deels kunnen verklaren waarom er tegenwoordig veel minder makreel bij Spanje is.”

Is het systeem van ICES flexibel genoeg om de effecten van klimaatverandering mee te wegen? “Welke gevolgen klimaatverandering precies heeft voor makreel, begrijpen we nog steeds niet goed. Het is daarom niet mogelijk om aanbevelingen voor duurzaam beheer te doen die anticiperen op toekomstige veranderingen. ICES negeert echter niet dat het milieu verandert en dat dit gevolgen heeft voor de visbestanden. Daarom herziet ICES regelmatig de beheerdoelstellingen voor elk bestand om rekening te houden met de recente veranderingen in hun productiviteit. Dus ook voor makreel.”

Ondertussen blijft de makreel in de Viswijzer op rood staan, staat het MSC-keurmerk al sinds 2019 niet meer op de verpakking en hebben supermarkten de vis uit hun schappen gehaald. Zonder opnieuw gunstige jaren met veel aanwas van jonge makrelen komen we volgens Brunel niet meer terug op de voorraad van tien jaar geleden. “Maar”, stelt hij, “Als nationale beleidsmakers de aanbevolen quota volgen, kan wel weer de stand ‘groen’ worden bereikt.”

Het is nu aan de politiek, besluit hij: “Het ICES-advies is al flink verlaagd. We gaan zien of de andere landen ook besluiten dat het nu echt anders moet.”

• ICES