Genetische visatlas moet beheer en beleid een handje helpen

Biodiversiteit in een gebied wordt vaak gemeten door het aantal soorten en de aantallen per soort te tellen. Maar daarmee breng je niet de diversiteit binnen soorten in kaart. De genetische variatie binnen populaties zegt veel over de veerkracht van die populatie om te kunnen overleven in een omgeving die snel aan het veranderen is, stelt evolutionair ecoloog Jacco van Rijssel van Wageningen Marine Research: “Er is sprake van een stroomversnelling aan ecologische veranderingen die vooral door de mens worden veroorzaakt. Denk aan klimaatverandering, het plaatsen van stuwen en sluizen, de introductie van invasieve exoten en de druk van de visserij. Hoe groter de genetische diversiteit van een vispopulatie, des te groter de kans dat die populatie de erfelijke eigenschappen heeft om zich aan te passen.”

Van Rijssel noemt als voorbeeld de grote modderkruiper, die een voorliefde heeft voor modderpoelen en ander stilstaand zoetwater: “In Nederland komen steeds minder populaties van deze soort voor. Veel van die populaties leven geïsoleerd, waardoor het DNA van de vissen in elke populatie sterk op elkaar lijkt. Dat leidt tot inteelt. Doordat slechte genen dan makkelijker worden doorgegeven, kan een populatie snel verdwijnen.”

Dankzij moderne sequencing kan het visgenoom tegenwoordig volledig in beeld worden gebracht. Twaalf jaar geleden, toen Van Rijssel als postdoc in Zwitserland werkte, kostte dit nog een fortuin. Sindsdien zijn de kosten fors gedaald; je kunt nu voor een paar honderd euro een volledig visgenoom in kaart brengen. En dat heeft deuren naar nieuwe mogelijkheden geopend, zegt hij: “Er is al enorm veel ecologische kennis over vissen beschikbaar. Die kennis wordt onder andere gedeeld via het Vissennetwerk, waar experts van universiteiten, onderzoeksbureaus, adviesbureaus en overheid samenkomen. Wat nog grotendeels ontbreekt, is de beschikbaarheid van het genoom en van de specifieke genen die worden overgeërfd. Zo ontstond het idee voor de Genetische visatlas.”

De Kerngroep Genetische Visatlas, een initiatief van Wageningen University & Research, RAVON, Sportvisunie, Radboud Universiteit en het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO), is met dit idee aan de slag gegaan. Van Rijssel: “De Visatlas bestaat al; een standaardwerk van 300 pagina’s met informatie over waar vissen in Nederland voorkomen, hoe ze leven en welke ontwikkeling ze doormaken. Voor de genetische variant denken we aan een praktische online tool, waarmee je door in te zoomen allerlei relevante informatie op maat kunt vinden.”

De inzichten die de Kerngroep wil ontsluiten, geven aanknopingspunten voor beheer en beleid. Als voorbeeld noemt Van Rijssel de barrières in de Nederlandse wateren: “We kunnen heel eenvoudig vissen van dezelfde soort aan beide zijden van een sluis of een ander obstakel bemonsteren. Op basis van monsters kunnen we in het genoom zien of de vissen onderling paaien. Zo ja, dan is er bijvoorbeeld geen vispassage nodig. Maar het kan ook zijn dat er wel moet worden ingegrepen, omdat de populatie benedenstrooms helemaal niet in contact staat met de bovenstroomse soortgenoten. Het risico is dan groot dat een populatie geïsoleerd raakt en inteeltgedrag gaat vertonen.”

Hij geeft een ander voorbeeld waarbij de atlas kan helpen om snel en goedkoop te toetsen of maatregelen effect hebben: “We hebben recent genetische analyses uitgevoerd van rivierprikken en beekprikken op de Veluwe. De beekprik heeft het daar moeilijk en er zijn rivierprikken overgezet om ze een handje te helpen. Jonge prikken van beiden soorten zijn met het blote oog niet van elkaar te onderscheiden. Door ze genetisch te monitoren, zien we dat de populaties blijken te mengen. We zien dus dat de maatregel werkt.”

Moderne sequencing-technieken maken het ook mogelijk de herkomst van vissoorten te traceren. En dat is waardevolle kennis, omdat Nederland kampt met veel exotische soorten, die het voedselweb hier kunnen verstoren. Van Rijssel: “Deze exoten komen via het ballastwater van schepen mee of via andere routes. Bijvoorbeeld doordat mensen ze meenemen. In de praktijk gebeurt dat vaak ongestraft, omdat de herkomst niet wordt achterhaald.”

Met sequencing kan dat die herkomst wel worden achterhaald. Door inzichten over de herkomst via de online tool te delen, kan er mogelijk strenger geacteerd worden op illegale import van exotische vissen. Of er kan gedacht worden aan extra maatregelen om verspreiding via het ballastwater terug te dringen.

De Genetische visatlas is afhankelijk van financiële steun, benadrukt Van Rijssel: “Dit is een bottom-up-project van de gezamenlijke onderzoekspartijen. We zijn van plan om nog in 2026 een consortium te vormen, waarmee we volgend jaar aan de slag kunnen met de atlas. Als dat lukt, dan is de nulversie er misschien al in 2028.”

En daarmee wordt een brug geslagen tussen fundamenteel onderzoek en praktijk. “Acht jaar geleden ben ik bij Wageningen Marine Research komen werken om de toegepaste kant te leren kennen. De Genetische visatlas is een mooi voorbeeld van hoe fundamenteel onderzoek ertoe leidt dat genetische kennis wordt vertaald naar beheer en beleid. Toen ik voor het eerst in aanraking kwam met genetica, had ik me dat niet kunnen voorstellen. Nu zie je dat dit soort onderzoek cruciaal kan zijn voor effectieve maatregelen.”

• Wageningen University & Research
• RAVON 
• Sportvisunie
• Radboud Universiteit
• Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO)