Menselijke druk op Noordzee en Waddenzee in samenhang bekijken

De wetenschappelijke carrière van Gerjan Piet heeft altijd in het teken gestaan van natuurbescherming. Gaandeweg trok hij steeds meer richting het water en, uiteindelijk, de zee. “Voor mij staat de zee voor vrijheid, een plek waar ik me thuis voel. Het is deels ook echt mijn thuis: een deel van het jaar woon ik op mijn platbodem op de Waddenzee en binnenwateren.”

Hij begon zijn loopbaan bij het Rijksinstituut voor Visserijonderzoek, de voorloper van Wageningen Marine Research. Ging het over biodiversiteit, dan spitste het onderzoek zich toe op de toestand van afzonderlijke soorten waar de visserij op viste. Al snel vond Piet die focus te beperkt en hij verlegde zijn blikveld: “Mijn aandacht verschoof naar de impact van de visserij op het hele visbestand. Vervolgens kwam daar de impact van visserij op de zeebodem en de rest van het ecosysteem bij. En toen was de logische stap: de visserij is niet de enige menselijke activiteit die de biodiversiteit op de Noordzee beïnvloedt. Er varen ook vrachtschepen, er zijn windmolenparken aangelegd, er worden kabels over de zeebodem getrokken. En er zijn allerlei vervuilende stoffen die door menselijk toedoen in zee terechtkomen.”

Lange tijd werd er in beleid en onderzoek gekeken naar afzonderlijke sectoren. Die benadering schiet tekort, stelt Piet: “Kijk je geïsoleerd naar de impact van een sector op de biodiversiteit in de Noordzee, dan lijkt het misschien wel mee te vallen. Daarmee onderschat je de problemen waar we nu in zitten. Voor mij is dat de reden waarom we nu kunnen spreken van een biodiversiteitscrisis.”

Verbetering van de biodiversiteit begint volgens Piet bij integraal inzicht. Samen met collega’s ontwikkelde hij de onderzoeksmethodiek SCAIRM, wat staat voor Spatial Cumulative Assessment of Impact Risk for Management. De methode maakt het mogelijk om appels en peren te vergelijken. Hij legt uit: “Van alle activiteiten berekenen wij het impactrisico: het risico dat de toestand van een soort of een gemeenschap van soorten afneemt. Met behulp van de methodiek kunnen wij laten zien wat de effecten van de verschillende effecten – visserij, windmolens, scheepvaart en vervuilende stoffen – hebben op de verschillende componenten van het ecosysteem. We kunnen bijvoorbeeld laten zien: in verhouding tot al de andere activiteiten draagt de visserij zoveel bij aan de verstoring van de zeebodem, offshore windparken zoveel op vogels en vervuilende stoffen hebben zoveel impact op vissen.”

Met behulp van SCAIRM kunnen Piet en zijn collega’s de cumulatieve effecten uiterst gedetailleerd in kaart brengen. “Alle activiteiten zijn opgedeeld in drukfactoren. Vervolgens kunnen we berekenen welke impact deze factoren hebben op componenten van het ecosysteem: vogels, vissen, zeebodem, enzovoort. Alleen al voor de Noordzee onderscheiden we ruim 50.000 ‘ketens’; combinaties van een activiteit en een drukfactor. Van iedere keten schatten we het impactrisico in aan de hand van een trits parameters.”

Deze gedetailleerdheid helpt in discussies over te voeren beleid, stelt Piet: “Als je weet wat de bijdrage is van elke activiteit, kun je heel gericht maatregelen nemen. Stel dat beleidsmakers de impact van bodemberoering willen verminderen, dan helpt het bijvoorbeeld dat je weet dat de boomkorvisserij veel impact daarop heeft, maar de pelagische visserij nauwelijks. Deze tweede vorm van visserij levert weer iets meer risico op bijvangst van zeezoogdieren op.”

De inzichten in cumulatieve effecten voeden een zorgvuldige discussie over gewenste beleidsmaatregelen. Piet benadrukt daarbij het belang van transparantie: “Als wij stellen dat de visserij een van de belangrijkste drukfactoren is, dan stelt de sector terecht de vraag: waar is die aanname op gebaseerd? Dan moet je dit overtuigend kunnen onderbouwen en daarom is transparantie een essentieel onderdeel van SCAIRM.”

Tegelijkertijd wil hij ervoor waken dat het gesprek niet verzandt in discussies over de kleinste details: “We moeten een zo compleet mogelijk en integraal advies geven met voldoende detail zonder te verzuipen in complexiteit. Als mensen achterblijven met het gevoel dat het allemaal veel te ingewikkeld is, dan gaan de hakken in het zand. Onze boodschap aan beleidsmakers moet voldoende onderbouwd en dus betrouwbaar zijn voor besluitvorming, zonder dat ieder stukje van het onderliggend model uitgespeld wordt.

Met de komt van de Europese Natuurherstelverordening krijgt de aanpak van problemen rond biodiversiteit een stevige zet in de rug. De behoefte aan integraal beheer is ook daarbij weer groot, signaleert Piet. En daar sluit de werkwijze van Wageningen Marine Research en het SCAIRM-model heel goed bij aan maar vereist wel aanpassingen. Hij legt uit: “Het huidige model is opgezet om negatieve effecten van menselijk handelen door te rekenen en vervolgens advies te geven hoe die te mitigeren. Maar natuurherstel betekent dat je door ingrepen positieve impact creëert. Het model moet de positieve effecten van herstelmaatregelen dus ook kunnen meewegen.”

Piet en zijn collega’s zijn daarom aan het sleutelen aan het model, zodat het ook kan worden gebruikt om aan te tonen dat negatieve effecten kunnen worden gecompenseerd met maatregelen die juist positief uitwerken.”

De doelstellingen van de Natuurherstelverordening zijn behoorlijk ambitieus. Piet heeft niet de behoefte op de stoel van de beleidsmaker te gaan zitten. Hij heeft wel een advies: “Ik geloof dat het verstandig is om kleine stappen te zetten op plekken waar de meeste winst behaald kan worden. Begin gewoon en doe dat met realistische en effectieve maatregelen. Een integraal perspectief is daarbij essentieel”

De onderbouwing van Piet en zijn collega’s helpt daarbij: “Wij kunnen zeer gedetailleerd uitrekenen welke risico’s er kleven aan bepaalde toekomstscenario’s. In een scenario dat voorziet in een forse groei van windparken op de Noordzee kunnen bij bijvoorbeeld precies berekenen hoeveel extra risico’s dit oplevert voor trekvogels. En vervolgens kunnen we ook in kaart brengen met welke mitigerende maatregelen of natuurherstelmaatregelen deze risico’s te compenseren zijn.”

Het laat precies zien hoe wetenschappelijk onderzoek kan zorgen voor effectief integraal beleid. “Hier kunnen we als wetenschap het verschil maken. En ik zie dat beleidsmakers hier ook behoefte aan hebben. Inzicht in cumulatieve effecten maakt goed afgewogen integraal beleid mogelijk. In mijn optiek is er geen betere weg om de biodiversiteit in de Noordzee en de Waddenzee te verbeteren.”