Wat beweegt haaien en roggen?

In de pakweg tien jaar na afronding van zijn master Mariene Biologie heeft Guido Leurs zich rap ontwikkeld tot haaien- en roggenexpert. Zo is hij lid van de IUCN Shark Specialist Group, waarin experts kennis en data bijeenbrengen en behoordelen of soorten in aanmerking komen voor de internationale Rode Lijst van bedreigde soorten. Zijn status bracht hem onlangs naar Sri Lanka, waar hij een keynote verzorgde tijdens de conferentie Sharks International 2026, waar alle toonaangevende wetenschappers uit zijn onderzoeksveld aanwezig waren. “Gelukkig lijd ik niet aan het impostersyndroom, maar ik vond het toch spannend om te midden van al deze boegbeelden mijn verhaal te doen.”

Leurs had nog nooit een haai of rog in het wild gezien toen hij tijdens zijn bachelor Toegepaste biologie aan de HAS besloot er de focus op te richten. Zijn interesse groeide verder tijdens zijn masterstudie Biologie aan WUR: “In Jaws en andere haaienfilms die ik als kind samen met mijn vader keek, werden haaien als monsters afgeschilderd. Door documentaires als Sharkwater van Rob Stewart en het werk van Steve Irwin kreeg ik een heel ander beeld. En ik kwam erachter hoe slecht het met deze dieren ging. Ik ben me er toen verder in gaan verdiepen. Tijdens mijn bachelor ben ik wilde haaien gaan opzoeken. Dat was natuurlijk spannend, maar ik ontdekte ook dat haaien vooral gevaarlijk zijn voor mensen die aannemen dat haaien ongevaarlijk zijn.”

Haaien en roggen worden in de wetenschap als één groep behandeld, omdat ze evolutionair verwant zijn: het zijn kraakbeenvissen. “Evolutionair gezien zijn roggen platte haaien”, legt Leurs uit: “Maar in de ecologie staan haaien te boek als grotere predatoren, terwijl roggen als predatoren lager in het voedselweb staan.” 

De werkelijkheid is volgens hem genuanceerder: “Jonge haaien zijn net zozeer onderdeel van het voedselweb als roggen. Ze worden volop bejaagd door andere haaien, zelfs van dezelfde soort, en door zeezoogdieren.”

Leurs onderzoekt de rol van haaien en roggen in het ecologisch systeem waar ze deel van uitmaken. “In veel van mijn projecten onderzoek ik hoe haaien migreren, waar ze in een bepaalde periode van het jaar zijn en wat ze eten. Dat kan zijn door de aanwezigheid van prooidieren, door de temperatuur van het zeewater of door andere redenen. Maar we weten het niet zo goed.”

Van de ongeveer 540 haaiensoorten en 670 roggensoorten in de wereld wordt een fractie bestudeerd. Zelf doet hij namens WUR onder meer onderzoek in West-Afrika, voor de kust van Guinee-Bissau. Hij leidde lokale onderzoekers op die alle haaien en roggen registeren die in de netten van de vissers terecht zijn gekomen en aan wal worden gebracht. Leurs verzamelt alle informatie en verwerkt ze in een dashboard voor de landelijke visserij-autoriteit.

Een van de soorten die in de West-Afrikaanse wateren voorkomt, is de ernstig bedreigde zwartkin-gitaarrog. “Dit is een van de drie meest gevangen haaien- en roggensoorten in Guinee-Bissau. We weten dat de eilandengroep voor de kust van het vasteland van Guinee-Bissau als kraamkamer voor deze soort dient. Samen met lokale onderzoekers hebben we twaalf jonge zwartkin-gitaarroggen voorzien van satellietzenders. Van tien daarvan kregen we een signaal terug vanuit vissersdorpen. Binnen negen maanden waren deze dieren gevangen. In feite hebben deze dieren dus geen schijn van kans en krijgen ze niet de tijd om bij te dragen aan de instandhouding van de soort.”

Dit soort kennis draagt bij aan het wereldwijde programma Important Shark and Ray Areas, dat ecologisch belangrijke beschermingsgebieden van haaien en roggen in kaart brengt. “Op basis van dit programma zien overheden: als we roggen en haaien willen beschermen, dan moeten we in deze gebieden zijn. Onze data leveren zo dus een praktische bijdrage aan besluitvorming.”

In West-Afrika, waar haaien in culturen vaak een ceremoniële rol hebben, is de wil om haaien en roggen beter te beschermen best aanwezig. Tegelijkertijd is visserij van levensbelang voor de voedselvoorziening. “Dat maakt beschermingsmaatregelen heel lastig. Ik verwacht dat de zwartkin-gitaarrog nog tijdens mijn carrière kan uitsterven.”

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan bevindt zich het Yarari Marine Mammal and Shark Sanctuary, een natuurreservaat op zee waarin haaien en roggen rond Bonaire, Saba en Sint-Eustatius worden beschermd. Hier onderzoekt Leurs hoe haaien zich bewegen: “We hebben vijftien zijdehaaien gezenderd en zagen dat ze de eerste twee jaar op de Sababank bij Saba en Sint-Eustatius blijven. Dit atol lijkt een belangrijke opgroeiplek voor deze soorten te zijn. Die eerste jaren zijn de juvenielen afhankelijk van prooien in het rif. Daarna trekken ze de open oceaan in om daar de rest van hun leven rond te dwalen op zoek naar voedsel. Qua voedsel maken ze dan de switch naar een voedseldieet van bijvoorbeeld tonijn en andere pelagische soorten. We zien dit overigens ook bij de gitaarroggen: naarmate hun bijtkracht toeneemt, gaan ze meer vis en grotere kreeftachtigen eten.”

In hun zwemtocht over de oceaan doorkruisen de zijdehaaien mogelijk ook gebieden die niet  beschermd zijn. De vraag is: hoe bescherm je haaien en roggen het beste? Volgens Leurs is het lastig afwegen: “Maatregelen richten zich nu vaak op gebieden waar de grootste populaties haaien en roggen zijn of waarvan we weten dat ze een kraamkamerfunctie hebben. Ze richten zich niet op de dieren die de open zee opgaan en voor verbindingen tussen populaties zorgen. Juist deze dieren zijn belangrijk voor de instandhouding van soorten. Idealiter doe je allebei, maar dan moeten we nog wel veel meer te weten komen over de bewegingen van deze migrerend dieren.”

Hij voegt daaraan toe: “We weten vaak ook niet welke habitats en voedselbronnen een haai of rog nodig heeft tijdens bepaalde levensfases. En dus weten we vaak ook nog niet goed hoe we beschermde gebieden voor deze soorten moeten inrichten of welke habitats en voedselbronnen extra beschermd moeten worden.”

Leurs is ook betrokken bij onderzoek dicht bij huis: in de Zuidwestelijke Delta van Nederland. In opdracht van Rijkswaterstaat brengt Wageningen Marine Research met satellietzenders de rol van haaien en roggen in het voedselweb in kaart. “We willen te weten komen hoe hun rol door hun levenscyclus verandert. We weten bijvoorbeeld dat de Oosterschelde voor soorten als de ruwe haai, de gevlekte gladde haai en de pijlstaartrog belangrijke kraamkamers zijn. Maar we willen meer te weten komen over hun rol in het ecosysteem en wat er met ze gebeurt als ze volwassen worden.”

Een soort als de ruwe haai wordt wereldwijd ernstig bedreigd, maar lijkt het in de Noordzee nog relatief goed te doen: “Ik wil niet zeggen dat er geen afname is, maar in onze wateren wordt er in ieder geval niet actief op ruwe haai gevist.”

Al deze brokjes kennis van verschillende plekken op de wereld leiden tot steeds meer begrip van hoe haaien en roggen ervoor staan. En, voegt Leurs toe: “Als wij zien dat de ruwe haai het in de Noordzee best goed doet en we weten hoe dat komt, dan kan die kennis ertoe bijdragen dat de soort in andere gebieden beter beschermd gaat worden.”

Het is zoeken naar goed nieuws: “Als ik alleen kijk naar de onderzoeksresultaten in West-Afrika, dan zou ik somber zijn over de toekomst van haaien en roggen. Maar in de Noordzee lijkt het aardig te gaan. En ook in Guinee-Bissau zijn alle partijen van goede wil om meer aan bescherming te doen. Dus ik blijf hoop houden.”